بحران کمآبی و خشکی دریاچه ارومیه بار دیگر به صدر دغدغههای محیطزیستی کشور بازگشته است؛ دریاچهای که روزگاری بزرگترین دریاچه داخلی ایران و یکی از مهمترین زیستبومهای منطقه بود، اکنون سالهاست با کاهش تراز آب، افزایش شوری و خطر تبدیلشدن به کانون ریزگردهای نمکی دستوپنجه نرم میکند. در این میان، یک مدالآور المپیاد جهانی جغرافیا معتقد است راه عبور از این بحران نه در پروژههای عمرانی سنگین، بلکه در اصلاح نگاه به مدیریت آب نهفته است.
هلیا خدابندهلو، مدالآور المپیاد جغرافیا در گفتوگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان با اشاره به طرحهای ارائهشده برای احیای دریاچه ارومیه تأکید کرد که ارزش هر طرحی به قابلیت اجرایی آن وابسته است و تا زمانی که ایدهها از روی کاغذ به مرحله عمل نرسند، گرهی از کار باز نخواهد شد.
طرح بدون سازه سنگین؛ تمرکز بر حسابداری دقیق آب
به گفته خدابندهلو، نقطه تمایز طرحهای پیشنهادی تیم او با بسیاری از پروژههای مرسوم، پرهیز از اتکا به سازههای حجیم و پرهزینه است. او توضیح داد: «طرحهای پیشنهادی ما برخلاف پروژههای سنگین ساختمانی، نیازمند هزینههای کلان برای ساخت سازه نیستند، بلکه تمرکز ما بر مهندسی آب و مدیریت هوشمند منابع است.»
این رویکرد به گفته وی، دو هدف اصلی را دنبال میکند: نخست جلوگیری از هدررفت آب در مسیر انتقال و مصرف، و دوم پیشگیری از تکرار اشتباهات مدیریتی گذشته که خود سهم قابل توجهی در تشدید بحران دریاچه داشتهاند. مهندسی آب در این تعریف به معنای بازطراحی مسیر حرکت آب، بهینهسازی شبکههای انتقال، کنترل برداشتهای غیرمجاز و پایش دقیق ورودی و خروجی حوضه آبریز دریاچه ارومیه است.
خدابندهلو تأکید کرد که حسابداری دقیق منابع آب، بهعنوان یکی از ارکان اصلی این نگاه، میتواند مشخص کند چه میزان آب در هر بخش از حوضه مصرف، تبخیر یا منحرف میشود و چه سهمی عملاً باید به سمت دریاچه هدایت شود. به باور او، بدون چنین شفافیتی، هر میزان بارندگی یا رهاسازی آب نیز ممکن است پیش از رسیدن به دریاچه در مسیرهای دیگر تلف شود.
هشدار درباره طوفان گرد و غبار و تهدید امنیت غذایی
این مدالآور المپیاد جهانی در بخش دیگری از صحبتهای خود با اشاره به پیامدهای ادامه روند خشکشدن دریاچه ارومیه، نسبت به وقوع بحرانهای زنجیرهای در شمالغرب کشور هشدار داد.
وی گفت: «اگر روند خشکشدن دریاچه ادامه یابد، منطقه با بحرانهای جدی همچون طوفانهای گرد و غبار و نابودی کشاورزی روبهرو خواهد شد.» خشکشدن بستر دریاچه و برجای ماندن پهنههای وسیع نمکی، به گفته کارشناسان محیطزیست، میتواند با وزش باد به کانون تولید ریزگردهای نمکی تبدیل شود؛ پدیدهای که نهتنها سلامت تنفسی ساکنان استانهای آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، کردستان و زنجان را تهدید میکند، بلکه با نشست نمک بر روی اراضی کشاورزی، حاصلخیزی خاک را به شدت کاهش میدهد.
از سوی دیگر، کاهش حقابه دریاچه و افت سطح آبهای زیرزمینی در حوضه آبریز، مستقیماً امنیت غذایی منطقه را نشانه گرفته است. کشاورزی در دشتهای اطراف دریاچه که زمانی به پشتوانه آب نسبتاً پایدار رونق داشت، اکنون با شوری خاک، کمبود آب آبیاری و کاهش عملکرد محصول مواجه است و ادامه این روند میتواند به مهاجرت روستاییان و تخلیه تدریجی سکونتگاههای پیرامونی بینجامد.
خدابندهلو راهکار پیشنهادی تیم خود را «هدایت آبها در مسیر اصلی خود به سمت دریاچه» عنوان کرد و افزود این کار تنها با مهندسی دقیق مسیر آب و جلوگیری از انحرافها و برداشتهای بیرویه ممکن خواهد بود. به گفته او، احیای دریاچه ارومیه نیازمند یک نگاه یکپارچه به کل حوضه آبریز است؛ نگاهی که از سرشاخهها و سدها تا شبکههای آبیاری و الگوی کشت را در بر بگیرد.
از طرح روی کاغذ تا اجرای دقیق؛ گلایه از تعلل در حوزه محیطزیست
این فعال علمی جوان در ادامه گفتوگو، دامنه بحث را فراتر از دریاچه ارومیه برد و به بحران آلودگی هوا در کلانشهرها بهویژه تهران اشاره کرد. او با بیان اینکه بسیاری از راهکارهای حل مشکلات محیطزیستی از قبل در دسترس و حتی به صورت طرحهای مدون ارائه شدهاند، مشکل اصلی را نه کمبود ایده بلکه ضعف در اجرا دانست.
خدابندهلو تصریح کرد: «آنچه نیاز داریم گذار از مرحله ارائه طرح به مرحله اجرای دقیق است.» به گفته وی، تعلل در اجرای طرحهای موجود، انباشت بحرانها را در پی داشته و هزینه مداخله را در سالهای بعد به مراتب سنگینتر کرده است. نمونه دریاچه ارومیه به خوبی نشان میدهد که چگونه تأخیر در تصمیمگیری و اجرای ناقص برنامههای احیا میتواند یک اکوسیستم باارزش را تا آستانه نابودی پیش ببرد.
او بر لزوم پیگیری جدی و سریع طرحهای در دسترس تأکید کرد و خواستار آن شد که نهادهای مسئول با اولویت دادن به طرحهای کمهزینه، دانشبنیان و مبتنی بر مدیریت هوشمند، به جای تمرکز صرف بر پروژههای سازهای، مسیر احیا را هموار کنند.
کارشناسان محیطزیست نیز پیشتر بارها تأکید کردهاند که احیای دریاچه ارومیه بدون مشارکت جوامع محلی، اصلاح الگوی کشت، کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی و کنترل برداشتهای غیرمجاز ممکن نخواهد بود و هر طرحی در این حوزه باید پیوست اجتماعی و اقتصادی نیز داشته باشد.
گفتوگوی باشگاه خبرنگاران جوان با این مدالآور المپیاد جغرافیا را نرگس امامجمعه تهیه و تنظیم کرده است؛ گفتوگویی که بار دیگر نشان میدهد نسل جوان پژوهشگر کشور، با تکیه بر دانش روز و نگاه مسئلهمحور، میتواند برای یکی از پیچیدهترین بحرانهای محیطزیستی ایران، راهکارهای عملی و کمهزینه ارائه دهد؛ به شرط آنکه گوش شنوایی برای شنیدن و عزمی برای اجرا وجود داشته باشد.
نظرات (0)