مجموعه «۲۵۵ روایت از جنگ» با گردآوری و تدوین منوچهر اکبرلو بهتازگی معرفی شده است؛ کتابی که میکوشد تجربههای واقعی و کمتر شنیدهشده مردم در جریان جنگ ۱۲روزه را ثبت کند و همزمان منبعی تازه برای خلق آثار ادبی و نمایشی در اختیار نویسندگان قرار دهد.
این اثر برخلاف بسیاری از آثار مرسوم حوزه ادبیات جنگ که بر چهرههای شناختهشده یا رویدادهای کلان تمرکز دارند، سراغ زندگی روزمره مردم عادی رفته است؛ مردمی از جنسیتها، سنین و مشاغل گوناگون که هر کدام جنگ را به شکلی متفاوت لمس کردهاند.
ایده شکلگیری کتاب از تکرار سوژهها
منوچهر اکبرلو، گردآورنده این مجموعه، درباره انگیزه آغاز این پروژه گفته است سالها حضور در هیئت انتخاب جشنوارهها و مراکز آموزشی نشان داده که نسل جوان نویسنده، شناخت کافی از ابعاد مختلف جنگ ندارد و همین خلأ مطالعاتی باعث شده الگوهای تکراری در شخصیتپردازی و قصهگویی بازتولید شود.
به گفته او، انبوه نمایشنامهها و فیلمنامههایی که هر سال به جشنوارهها ارسال میشود، به دلیل اتکای صرف به منابع محدود و مشابه، به یکدیگر شباهت زیادی پیدا کردهاند. از همینرو با آغاز جنگ ۱۲روزه، پیشنهاد شد برای جلوگیری از تکرار سوژهها بهویژه در جشنواره فیلم مقاومت، از تجربههای زیسته و کمتر روایتشده مردم بهعنوان ماده خام خلاقیت استفاده شود.
تفاوت جنگ ۱۲روزه با جنگ هشتساله
اکبرلو با اشاره به تفاوت ماهیت جنگ ۱۲روزه با جنگ هشتساله تأکید کرده که این جنگ محدود به خطوط مرزی نبود. درگیری به شکلی فراگیر جامعه را در بر گرفت و اقشار مختلف، از کودک و نوجوان تا سالمند، از زن خانهدار تا پزشک و کارمند و کاسب، هر کدام به نوعی درگیر آن شدند. همین فراگیری، ضرورت ثبت روایتهای متنوع را دوچندان کرده است.
او توضیح داده که برای تدوین کتاب، ابتدا روایتهای پراکنده در فضای مجازی، وبسایتها و برنامههای تلویزیونی گردآوری شد و در کنار آن فراخوانی عمومی برای ارسال خاطرات منتشر گردید. نتیجه این فراخوان، جمعآوری چند صد خاطره و روایت مردمی بود.
از چندصد خاطره تا ۲۵۵ روایت منتخب
در مرحله بعدی، تیم گردآوری به سراغ پالایش این خاطرات رفت. روایتهایی که ظرفیت نمایشی و داستانی بیشتری داشتند انتخاب شدند، توصیفهای زائد و بخشهای تکراری حذف شد و در نهایت ۲۵۵ روایت برای انتشار در کتاب باقی ماند. به گفته اکبرلو، هدف اصلی این بود که بخشی از هزاران اتفاق رخداده در آن روزها ثبت شود و در عین حال بستری برای آفرینش هنری فراهم آید.
نکته قابل توجه این است که کتاب مدعی مرجعیت تاریخی نیست و شخصیتهای آن نیز چهرههای مشهور و رسمی نیستند. روایتها صرفاً اتفاقهایی واقعی از زندگی مردم پیرامون ما هستند؛ از همسایه و همکار گرفته تا اعضای خانواده. همین ویژگی به نویسندگان اجازه میدهد با آزادی عمل بیشتری دست به بازآفرینی ادبی بزنند.
کتابی نه فقط برای نویسندگان
هرچند مخاطب اصلی کتاب، داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و فیلمنامهنویسان معرفی شدهاند و در مقدمه کتاب نیز بهتفصیل شیوه بهرهگیری از این روایتها توضیح داده شده، اما اکبرلو تأکید کرده که این مجموعه تنها برای اهالی قلم نوشته نشده است.
به باور او، هر خوانندهای با مرور این ۲۵۵ روایت میتواند شناخت متفاوتی از جنگ پیدا کند. اگر در یک رمان معمولاً جهان از دریچه یک شخصیت اصلی روایت میشود، در این کتاب خواننده با ۲۵۵ زاویه دید متفاوت از یک موضوع واحد روبهرو است؛ تنوعی که به گفته گردآورنده، جهانبینی مخاطب را گسترش میدهد و نگاه او را به واقعیتهای اطراف دقیقتر میکند.
زنان خانهدار، پزشکان، مکانیکها، معلمان، دانشآموزان، پرستاران، فروشندگان، نظامیان و کارمندان از جمله راویان این مجموعه هستند. جذابیت کتاب دقیقاً در همین تکثر تجربهها نهفته است.
مرز میان روایت واقعی و آفرینش ادبی
اکبرلو درباره نسبت میان روایت واقعی و روایت ادبی توضیح داده که آنچه در کتاب آمده، رویدادهای واقعی است اما برای تبدیل شدن به اثر هنری باید عنصر تخیل و شگردهای ادبی به آن افزوده شود. نویسندگان میتوانند با تکیه بر امکانات داستاننویسی، نمایشنامهنویسی و فیلمنامهنویسی، این خردهروایتها را به آثاری مستقل بدل کنند.
او گفته است در تدوین روایتها، نظرها و تفسیرهای شخصی حذف شده و تنها خود اتفاق، بدون مقدمه یا مؤخره تفسیری، روایت شده است. این رویکرد باعث میشود هر روایت بهصورت عریان در اختیار مخاطب و نویسنده قرار گیرد تا خود برداشت و پرداخت لازم را انجام دهد.
گسترش مفهوم مقاومت و همدلی اجتماعی
یکی از ویژگیهای مشترک روایتها، بازنمایی مفهوم مقاومت در معنایی گستردهتر از میدان نبرد است. مقاومت در این کتاب تنها به معنای نظامی نیست، بلکه در قالب نگرانی، فقدان، عشق، همبستگی، ازدستدادن و حتی اعتمادبهنفس نمود پیدا میکند.
به گفته اکبرلو، اگرچه هر روایت، شخصیت، مکان و تجربهای متفاوت دارد، اما وقتی رویدادی فراگیر در جامعه رخ میدهد، مردم ناخواسته با مفاهیم مشترکی روبهرو میشوند و همین اشتراک، نوعی همدلی و وحدت اجتماعی پدید میآورد.
ضرورت فاصله گرفتن از تکروایتی
گردآورنده «۲۵۵ روایت از جنگ» با تأکید بر اینکه دیگر دوران حاکمیت تکروایتی به سر آمده، هشدار داده است که اگر ادبیات، تئاتر و سینما به روایتهای تکراری و یکسویه بسنده کنند، با اقبال مخاطب روبهرو نخواهند شد. بهویژه در شرایطی که شبکههای اجتماعی به رقیبی جدی برای رسانهها و محصولات فرهنگی تبدیل شدهاند، تنوعبخشی به روایتها یک ضرورت است.
او معتقد است تنوع سنی، شغلی و اجتماعی راویان این مجموعه میتواند به بازآفرینی فضای رسانهای کمک کند و پاسخگوی انتظاری باشد که مخاطب امروز برای شنیدن روایتهایی تازه و متفاوت از جنگ اخیر دارد.
هیچ روایتی بر دیگری برتری ندارد
اکبرلو در پاسخ به پرسشی درباره ارزشگذاری روایتها گفته است هیچیک از ۲۵۵ روایت بر دیگری برتری ندارد. هر روایت بیانگر اتفاقی واقعی در زندگی یک انسان است و برای صاحب آن ارزشمند محسوب میشود. این روایتها اثر ادبی به معنای فنی نیستند که بتوان یکی را از نظر کیفیت بر دیگری ترجیح داد.
با این حال، او بهعنوان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس، به برخی روایتها به دلیل ظرفیت نمایشی بالاتر علاقه بیشتری دارد و حتی برخی از آنها را برای تبدیل به نمایشنامه یا فیلمنامه در نظر گرفته است. اما این انتخاب، کاملاً شخصی و مبتنی بر نگاه حرفهای اوست.
به گفته اکبرلو، حتی دو نفر را نمیتوان یافت که تجربه و نگاه کاملاً یکسانی به مفاهیمی چون نگرانی، مقاومت، جنگ، فقدان، غم و اعتمادبهنفس داشته باشند. همین تفاوت نگاههاست که «۲۵۵ روایت از جنگ» را از روایتهای رسمی و کلیشهای متمایز میکند و آن را به آینهای از واقعیتهای متنوع جامعه در روزهای جنگ بدل میسازد.
نظرات (0)