مستند «ولات» ساخته زهرا باقری توانست جایزه بهترین فیلم مستند بیستودومین جشنواره بینالمللی فیلم کازان با عنوان «منبر طلایی» را از آن خود کند؛ اثری که به گفته کارگردانش، از دل یک فقدان قدیمی و فراموشنشدنی متولد شده و امروز به روایتی جهانشمول از تعلق، مهاجرت و پیوند عمیق انسان با سرزمین بدل شده است.
جرقهای از یک گندمزار و یک ویدیوی کوتاه
زهرا باقری درباره چگونگی شکلگیری ایده «ولات» میگوید حدود دو سال پیش در پی ساخت فیلمی با موضوع مهاجرت بوده، اما هیچیک از ایدههای اولیه او را قانع نمیکرده است. نقطه عطف اما با یک ویدیوی ساده رقم خورده؛ ویدیویی که خواهرش از گندمزار روستایی فرستاده بود که پدربزرگش، صیفور، آن را بنا کرده بود.
به گفته باقری، دیدن همان تصویر کوتاه، سرگذشتی پنجاهساله را در ذهنش زنده کرد؛ سرگذشتی که تا پیش از آن تنها در حد روایتهایی پراکنده و مبهم از زبان اطرافیان شنیده بود. او پس از بازگشت به خانه، با پرسوجو از پدرش درباره گذشته صیفور، ابعاد تازهای از این ماجرا را کشف کرد و دریافت سوژهای که مدتها در جستوجوی آن بود، درست در نزدیکترین فاصله، در دل خانوادهاش قرار دارد.
کارگردان «ولات» تأکید میکند که هرچند نقطه آغاز فیلم، دغدغه مهاجرت بوده، اما در جریان پژوهش و شناخت شخصیت محوری، به یکی از عمیقترین وجوه این مفهوم رسیده و مسیر روایت بهتدریج شکل نهایی خود را پیدا کرده است.
صیفور؛ مردی که پس از ۵۰ سال هنوز فقدان را نپذیرفته است
از نگاه زهرا باقری، آنچه یک شخصیت واقعی را به سوژهای سینمایی و قابل دنبال کردن تبدیل میکند، وجود یک کشمکش درونی و بیرونی در زندگی اوست. در مورد صیفور نیز همین کشمکش، محور اصلی فیلم شده است: نپذیرفتن از دست رفتن سرزمین مادری.
صیفور حتی پس از گذشت پنج دهه نتوانسته با فقدان «ولات» کنار بیاید؛ سرزمینی که بخشی جدانشدنی از هویت، خاطره و زیست او بوده است. این پافشاری بر به خاطر سپردن و رها نکردن گذشته، از نظر کارگردان، ظرفیت دراماتیک و قصهپردازانه قدرتمندی ایجاد کرده که او را به یک کاراکتر سینمایی باورپذیر و تأثیرگذار بدل میکند.
«ولات» در واقع روایت همین ایستادگی است؛ روایت پیرمردی ۹۴ ساله که تصمیم میگیرد پس از نیمقرن، بار دیگر به سرزمین غرقشدهاش بازگردد؛ سرزمینی که به دلیل ساخت سد، سالها پیش به زیر آب رفته است. خانوادهاش این سفر را بیهوده میدانند، اما صیفور مصمم است دل به جاده بسپارد تا یکبار دیگر خاکی را ببیند که بخش بزرگی از زندگیاش را در خود جای داده است.
مهاجرت، تعلق و پیوند انسان با خاک
هرچند «ولات» در ظاهر قصه بازگشت یک پیرمرد به زادگاه از دست رفتهاش است، اما لایههای عمیقتر آن به مفاهیمی چون مهاجرت اجباری، حس تعلق و نسبت انسان با جغرافیای زیستهاش میپردازد. فیلم نشان میدهد چگونه جابهجایی ناخواسته از سرزمین، تنها یک تغییر مکانی نیست، بلکه به گسستی هویتی و عاطفی میانجامد که میتواند تا پایان عمر همراه فرد باقی بماند.
باقری تلاش کرده این پیوند ناگسستنی را نه با روایتی شعاری، بلکه با همراهی آرام و نزدیک با سوژه به تصویر بکشد؛ پیوندی که در خاطرات، سکوتها و نگاههای صیفور متجلی میشود.
زبانی آرام و صادقانه متناسب با جهان صیفور
کارگردان «ولات» درباره انتخاب فرم و زبان بصری فیلم توضیح میدهد که برای ساختن روایت، به تجربههای زیسته خود و لحظاتی که در کنار پدربزرگش گذرانده رجوع کرده است. او کوشیده فرمی آرام، بیپیرایه و صادقانه را برگزیند؛ فرمی که بازتابی از جهان درونی و منش صیفور باشد.
به گفته باقری، پرهیز از شتابزدگی و نزدیک شدن به ریتم زندگی سوژه، از اصول اصلی فیلم بوده است. این رویکرد باعث شده «ولات» بهجای روایتی پرهیاهو، لحنی تأملبرانگیز و انسانی پیدا کند.
البته مسیر تولید نیز بدون چالش نبوده است. یکی از دشواریهای مهم، محدودیتهای جسمی و کمتوانی صیفور در انجام برخی امور در سنین کهولت بوده که روند همراهی و فیلمبرداری را حساس و نیازمند صبر و مراقبت مضاعف کرده است.
درخشش در کازان و تأکید بر جهانشمول بودن قصه
«ولات» که محصول خانه مستند است، در ادامه مسیر نمایش خود به بیستودومین جشنواره بینالمللی فیلم کازان راه یافت و در نهایت جایزه بهترین مستند این رویداد معتبر را کسب کرد؛ جشنوارهای که با عنوان «منبر طلایی» شناخته میشود و تمرکز ویژهای بر آثار معنوی و انسانی دارد.
زهرا باقری تجربه حضور در کازان را فوقالعاده توصیف میکند و میگوید بازخورد تماشاگران این شهر نسبت به داستان «ولات» بسیار پرشور و تأثیرگذار بوده است. به گفته او، واکنشها و شگفتی مخاطبان نسبت به فیلم فراتر از انتظار بوده و نشان داده است که قصه صیفور توانسته با وجود ریشه داشتن در یک منطقه خاص، با قلب تماشاگرانی از فرهنگی دیگر ارتباط برقرار کند.
این فیلمساز مهمترین درس این حضور بینالمللی را تأییدی بر قدرت مضامین انسانی و جهانشمول میداند: «یک اثر میتواند از یک فرهنگ و جغرافیای مشخص آغاز شود، اما اگر بر تجربهای مشترک انسانی تکیه کند، مرزها را درمینوردد و برای مخاطبانی در هر نقطه از جهان قابل لمس خواهد بود.»
ادامه مسیر در جستوجوی روایتهای انسانی
باقری درباره چشمانداز آینده کاری خود نیز میگوید همچنان دلبسته روایتهای انسانی است؛ روایتهایی که به لایههای عمیق وجود آدمی میپردازند و او را به کاوش در مسائل درونی و عاطفی انسان وامیدارند. او تأکید میکند که «ولات» و آثار بعدیاش نیز در همین مسیر حرکت خواهند کرد و تلاش خواهند داشت قصههایی را روایت کنند که در عین بومی بودن، حامل تجربهای مشترک برای همه انسانها باشند.
مستند «ولات» اکنون پس از کسب جایزه کازان، بهعنوان یکی از آثار موفق اخیر سینمای مستند ایران شناخته میشود؛ فیلمی که با تکیه بر قصهای شخصی و خانوادگی، توانسته تصویری از یک فقدان جمعی و حافظه یک سرزمین غرقشده را به جهانیان عرضه کند.
نظرات (0)