ورشو برای مردم بروجرد فقط نام یک آلیاژ فلزی یا چند ظرف قدیمی روی طاقچه نیست؛ حافظه جمعی یک شهر است. صدای منظم چکش بر ورق، نقشهای قلمزنیشده بر بدنه سماور و سینی، و درخشش قوری و قندان ورشویی بخشی از هویت فرهنگی بروجرد را ساخته است؛ هویتی که در سالهای اخیر به دلیل گره کور تأمین ماده اولیه، کمفروغ شده بود اما اکنون با یک تصمیم تازه، بار دیگر امید به احیای آن زنده شده است.
ورشو؛ هنری ریشهدار از دوره قاجار تا شهر ملی
روایتها درباره زمان دقیق ورود ورشو به بروجرد متفاوت است، اما منابع محلی و پژوهشهای صنایعدستی، اوجگیری این هنر را به دوره قاجار نسبت میدهند؛ زمانی که استفاده از ظروف فلزی و لوازم پذیرایی گسترش یافت و استادکاران بروجردی به تدریج فنون شکلدهی، چکشکاری و قلمزنی ورق ورشو را تکامل بخشیدند.
در کارگاههای قدیمی، ورق خام پس از برش، زیر ضربات پیدرپی چکش فرم میگرفت، جوش میخورد، صیقل مییافت و در نهایت با هنر دست قلمزن، نقش و نگار پیدا میکرد. حاصل این فرآیند، محصولاتی بود که هم کارکرد روزمره داشتند و هم ارزش هنری و تزئینی. از سماور و قوری و قندان گرفته تا سینی، گلابپاش، سطل، تابه و دهها وسیله دیگر، ورشو به جزء جداییناپذیر جهیزیهها و مهمانیهای خانوادههای ایرانی تبدیل شده بود.
همین پیشینه و تراکم استادکاران باعث شد بروجرد در سال ۱۳۹۸ عنوان «شهر ملی ورشو» را کسب کند؛ عنوانی که قرار بود مسیر حمایت، معرفی و توسعه این هنر بومی را هموار کند و بروجرد را بهعنوان قطب ملی این رشته در کشور تثبیت کند.
گره چندساله؛ وقتی ورق نیست، چکشها خاموش میشوند
با وجود این عنوان ملی، ورشوسازان بروجردی در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشها روبهرو شدند. تغییر ذائقه مصرف، کاهش بازار سنتی، افزایش هزینههای تولید و مهمتر از همه، دشواری تأمین ورق ورشو بهعنوان ماده اولیه اصلی، بسیاری از کارگاهها را به تعطیلی یا نیمهتعطیلی کشاند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان با تأکید بر ظرفیت بالای بروجرد در حوزه ورشو، تأمین ورق را همچنان اصلیترین مشکل هنرمندان این رشته عنوان کرده است. به گفته او، وقتی ماده اولیه بهموقع و با قیمت مناسب در دسترس نباشد، زنجیره تولید از همان ابتدا دچار اختلال میشود؛ هنرمند با افزایش قیمت تمامشده مواجه میشود، توان رقابت را از دست میدهد و در نهایت انگیزه برای ادامه فعالیت و تربیت شاگرد جدید کاهش مییابد.
این وضعیت، خطر تبدیل شدن ورشو از یک هنر زنده و درآمدزا به محصولی صرفاً موزهای و نوستالژیک را پررنگ کرده است؛ فاصلهای میان «عنوان شهر ملی» و «زیرساخت تولید» که اگر پر نشود، حتی برند ملی نیز نمیتواند مانع فراموشی تدریجی این هنر شود.
کنسرسیوم سه هنرمند و موافقت وزیر با ۶۰ میلیارد تومان تسهیلات
نقطه امید تازه در همین نقطه شکل گرفته است. به گفته مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، در جریان سفر اخیر وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی به بروجرد، سه نفر از هنرمندان ورشوکار برای تشکیل کنسرسیوم تولید ورق ورشو اعلام آمادگی کردهاند.
این هنرمندان برای راهاندازی خط تولید، خواستار ۵۰ میلیارد تومان تسهیلات بودند اما وزیر میراث فرهنگی با نگاهی حمایتی، با اختصاص ۶۰ میلیارد تومان تسهیلات برای اجرای طرح موافقت کرده است. به گفته حسنپور، در صورت ورود این طرح به مرحله اجرایی، بخشی از نیاز کارگاههای ورشوسازی بروجرد برای نخستینبار از داخل استان تأمین خواهد شد.
تولید ورق در داخل لرستان به معنای کاهش وابستگی به بازارهای خارج از استان، کاهش هزینه حملونقل و واسطهگری و تسهیل دسترسی هنرمندان به ماده اولیه استاندارد است؛ اتفاقی که میتواند قیمت تمامشده محصول نهایی را تعدیل کند و حاشیه سود کارگاههای کوچک را بهبود بخشد.
چرا تولید ورق، زیرساخت حفظ میراث است؟
زنجیره تولید ورشو از همان ورقی آغاز میشود که بعدها زیر دست استادکار به یک اثر هنری تبدیل میشود. وقتی این حلقه اول سست باشد، کل زنجیره لنگ میزند؛ استادکار مجبور است ورق را گرانتر بخرد، تیراژ تولید را پایین بیاورد یا کیفیت را فدای قیمت کند. در مقابل، تأمین پایدار و ارزان ورق، چرخ کارگاه را روان میکند و زمینه را برای آموزش هنرجویان جوان فراهم میآورد.
به همین دلیل، کارشناسان تولید ورق ورشو را صرفاً یک پروژه صنعتی نمیدانند بلکه آن را بخشی از زیرساخت صیانت از میراث فرهنگی ناملموس ارزیابی میکنند. وقتی ماده اولیه در دسترس باشد، نسل جوان انگیزه بیشتری برای ورود به حرفه پیدا میکند، کارگاهها میتوانند سفارش بپذیرند و چرخه استاد-شاگردی که قرنها حافظ این هنر بوده، ادامه مییابد.
احیا فقط با ورق ممکن نیست؛ از آموزش تا بازار و صادرات
با این حال، تولید ورق تنها یکی از حلقههای احیای ورشو است. به باور فعالان این حوزه، برای آنکه ورشوی بروجرد دوباره به یک هنر اقتصادی و پویا تبدیل شود، باید همزمان چند مسیر دیگر نیز دنبال شود:
- آموزش و تربیت نیروی ماهر: راهاندازی دورههای آموزشی مستمر و حمایت از هنرجویان برای جلوگیری از انقطاع نسلی
- حمایت از کارگاهها: ارائه تسهیلات سرمایه در گردش، بیمه هنرمندان و تأمین ابزار و تجهیزات بهروز
- بازاریابی و برندسازی: معرفی محصولات در نمایشگاههای ملی و بینالمللی و ایجاد نشان جغرافیایی معتبر برای ورشوی بروجرد
- توسعه گردشگری صنایعدستی: پیوند کارگاههای ورشوسازی با مسیرهای گردشگری لرستان و فروش مستقیم به گردشگران
- ایجاد بازار صادراتی: استانداردسازی محصولات و تسهیل صادرات به کشورهای همسایه و بازارهای علاقهمند به صنایعدستی فلزی
ورشو بخشی از گذشته صنعتی بروجرد است؛ گذشتهای که در آن کارگاههای کوچک خانوادگی، یک اکوسیستم اقتصادی و هنری کامل را شکل داده بودند. امروز ظروف ورشویی برای بسیاری از خانوادهها یادآور خانههای قدیمی و جهیزیه مادربزرگهاست، اما برای بروجرد این هنر میتواند فراتر از خاطره، بخشی از اقتصاد فرهنگی آینده شهر باشد؛ به شرط آنکه از مرحله کسب عنوان و برگزاری مراسم، به مرحله تولید پایدار، آموزش هدفمند و بازار فعال برسد.
توافق اخیر برای تولید ورق در داخل استان، نخستین گام عملی برای پر کردن فاصله میان عنوان «شهر ملی ورشو» و واقعیت کارگاههاست. اگر این کنسرسیوم به نتیجه برسد و حمایت مالی بهموقع تزریق شود، میتوان انتظار داشت صدای چکشهایی که سالها آرام شده بود، دوباره در کوچههای بروجرد به صدا درآید.
نظرات (0)