خانواده نخستین بستر رشد، آموزش و شکلگیری شخصیت هر انسان به شمار میرود و در این فضا، پدر و مادر هر دو نقشی کلیدی در ایجاد امنیت روانی، تعادل عاطفی و تربیت فرزندان ایفا میکنند. حضور مؤثر پدر بهویژه در سالهای کودکی، به تقویت اعتماد به نفس، احساس دلگرمی و آمادگی بیشتر فرزندان برای مواجهه با چالشهای زندگی کمک میکند. به همین دلیل، بررسی جایگاه پدر نه یک بحث صرفاً خانوادگی، بلکه موضوعی اجتماعی و فرهنگی است که بر کیفیت روابط در خانه و سلامت جامعه اثر میگذارد.
چرا تصویر پدر در شبکههای اجتماعی مهم است؟
در عصر حاضر، شبکههای اجتماعی به یکی از مهمترین ابزارهای انتقال پیام و شکلدهی به تصویرهای ذهنی تبدیل شدهاند. اگر این رسانهها تصویری تحقیرآمیز، سادهشده یا نادرست از پدر ارائه دهند، این تصویر میتواند بهمرور بر نگاه نسل جدید نسبت به جایگاه او در خانواده اثر بگذارد. پژوهشگران میگویند کاهش حضور مؤثر پدر در خانواده با پیامدهایی همچون تنش بیشتر، افت اعتماد به نفس فرزندان، آسیب به فرایند تربیت، افزایش اضطراب اجتماعی، مشکلات هویتی و حتی افت تحصیلی همراه است.
روش پژوهش؛ تحلیل محتوای کیفی ویدئوهای پرمخاطب
ابوالفضل اقبالی، استادیار گروه مطالعات زنان و خانواده در دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی دانشگاه الزهرا، با رویکردی تازه به سراغ بررسی تصویر پدر در ویدئوهای طنز و کوتاه اینستاگرامی رفته است. پژوهشگران بهجای بسنده کردن به بحث نظری، نمونههایی از محتوای واقعی و پرانتشار فضای مجازی را مطالعه کردهاند تا تصویری روشنتر از یک روند فرهنگی و رسانهای به دست دهند.
این پژوهش بر پایه تحلیل محتوای کیفی انجام شده است؛ یعنی محققان بهجای شمارش ساده واژهها یا تصویرها، معنای پنهان و الگوی کلی روایتها را بررسی کردهاند. در این مسیر، ابتدا ۲۰ صفحه واینر فارسیزبان اینستاگرام که مجموعاً بیش از دو میلیون دنبالکننده داشتند شناسایی شد و سپس ۱۰۰ کلیپ مرتبط با موضوع مورد تماشا و واکاوی قرار گرفت. از دل این بررسیها، ۱۰ مقوله اصلی و ۸۲ نشانه یا دلالت مهم درباره تصویر پدر استخراج شد؛ مقولههایی از «پدر دمدستی و غیرحامی» تا «پدر خودرأی، تبعیضگرا، ناراست و بداخلاق».
یافتهها؛ روایتی منفی و تکرارشونده
نتیجه این پژوهش نشان میدهد که در ویدئوهای اینستاگرامی، پدر عمدتاً در قالبی منفی، تحقیرآمیز و هجوآلود بازنمایی میشود. در این روایتها، پدر نه بهعنوان تکیهگاه خانواده، بلکه بیشتر به شکل فردی ناکارآمد، خودخواه، بدخلق، مادیگرا یا فاقد درک درست نمایش داده میشود. این الگو تنها به چند نمونه محدود نبوده و در مجموعه بررسیشده تکرار معناداری داشته است.
به گفته مجریان تحقیق، چنین تصویرسازیهایی میتواند بر ذهن مخاطبان، بهویژه نوجوانان و نسل جدید، اثر بگذارد و به افزایش طرد پدر در سطح ذهنی و عاطفی دامن بزند. آنها تأکید دارند که حتی اگر سازندگان این محتواها قصد آگاهانهای برای تخریب جایگاه پدر نداشته باشند، اثر اجتماعی این بازنماییها همچنان پابرجاست و احترام، اعتبار و نقش پدر را در خانواده بهتدریج تضعیف میکند.
طنز؛ سرگرمی یا ابزار شکلدهی به افکار عمومی؟
بر اساس یافتههای این تحقیق، موضوع فراتر از شوخیهای پراکنده در فضای مجازی است و با نوعی روند رسانهای روبهرو هستیم؛ روندی که در آن پدر در بخشی از تولیدات رسانهای به «دیگری» تبدیل میشود؛ کسی که میتوان او را دستمایه خنده، تمسخر و اغراق قرار داد. استفاده از فنون رسانهای مانند تکرار، بزرگنمایی اتفاقات تلخ، برچسبزنی، برجستهسازی بدخلقی، تحریک احساسات و حتی نوعی ترور شخصیت، باعث ماندگاری بیشتر این تصویر منفی میشود.
از آنجا که این ویدئوها به موضوعهای روزمره خانوادگی میپردازند، مخاطب بهراحتی با آنها همذاتپنداری میکند و به بازنشرشان دامن میزند. بسیاری از مخاطبان ممکن است این ویدئوها را صرفاً طنز بدانند، اما پژوهش حاضر هشدار میدهد که تکرار یک شوخی، اگر همواره یک نقش خانوادگی را هدف بگیرد، میتواند کمکم به ساختن تصوری عمومی و منفی منجر شود.
راهکار پژوهشگران؛ روایتهایی واقعی و محترمانه از پدر
به باور محققان، یکی از راههای بهبود وضعیت، اصلاح تصویر رسانهای پدر و خلق روایتهای جذاب، واقعی و محترمانه از نقش او در خانواده است؛ روایتی که هم برای مخاطب امروزی گیرایی داشته باشد و هم جایگاه پدر را بهشکلی متعادل و قابل فهم بازنمایی کند.
این یافتهها در «فصلنامه مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات» منتشر شده است؛ نشریهای که به پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وابسته است. انتشار این پژوهش در چنین نشریهای نشان میدهد که موضوع، فراتر از یک مسئله خانوادگی یا روانشناختی، از منظر فرهنگ، ارتباطات و اثر رسانهها بر ذهنیت عمومی نیز اهمیت دارد.
نظرات (0)