در دل کوههای ستبر دالاهو و در غربیترین نقطه استان کرمانشاه، منطقهای بکر و سحرانگیز چشم به آسمان زاگرس دوخته است؛ جایی که صدای خروش آب، صلابت صخره و طراوت باغهای درهمتنیده در هم آمیخته و تابلویی بیبدیل از طبیعت ایران را پدید آورده است. این منطقه که در زبان اصیل کردی «ریژآو» خوانده میشود، امروز بیش از هر زمان دیگری در دوراهی توسعه گردشگری و ضرورت صیانت از اکوسیستم شکننده خود قرار گرفته است.
ریژآو کجاست و چرا «سرریز آب» نام گرفت؟
ریژآو با وسعتی حدود ۱۲۰ کیلومتر مربع در حوزه شهرستان دالاهو واقع شده و یکی از ۵۰ منطقه نمونه گردشگری استان کرمانشاه محسوب میشود. این خطه از شمال به ثلاث باباجانی، از شرق به کرندغرب و از جنوب و غرب به سرپلذهاب محدود است و آبوهوای کوهستانی، روستاهای با بافت سنتی و چشماندازهای طبیعی آن، ظرفیت کمنظیری برای طبیعتگردی فراهم کرده است.
به گفته وحید عزیزی، مسئول بهرهبرداری ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، نام اصلی این منطقه «ریژآو» به معنای «سرریز آب» یا «محل ریزش آب» در زبان کردی است؛ نامی برگرفته از وجود رود خروشان الوند و آبشارهای متعدد آن که از ارتفاعات سیاوانه در کوههای دالاهو سرچشمه میگیرند و پس از عبور از میان باغهای گردوی سرسبز، به سوی مرزهای غربی جریان مییابند. این واژه در تابلوها و متون رسمی به اشتباه «ریجاب» نوشته میشود، در حالی که فاقد معنای ریشهای است.
مردم این دیار از اهل سنت شافعی، سختکوش و مهماننواز هستند و زبان رایج آنان امروز کردی جافی است، اگرچه در گذشته زبان هورامی در میان اهالی رواج بیشتری داشته و هنوز رگههایی از آن در میان سالمندان و پیوندهای خانوادگی دیده میشود.
آبشار پیران؛ بلندترین آبشار طبقاتی ایران
نگین درخشان ریژآو، رودخانه الوند و آبشار افسانهای پیران است؛ آبشاری سهطبقه در نزدیکی روستای ژالکه و دره هونه که از فراز صخرههای عمودی و صعبالعبور به پایین میریزد. این آبشار که تنها آبشار «آپارتمانی» یا طبقاتی ایران و خاورمیانه توصیف میشود، بر اساس اندازهگیری دقیق با سامانه موقعیتیاب، اختلافی نزدیک به ۱۸۰ متر از تاج تا پای آبشار دارد و ارتفاع خالص ریزش آب آن حدود ۱۵۰ متر برآورد میشود؛ رقمی که آن را در شمار بلندترین آبشارهای کشور و منطقه قرار میدهد.
دیوارههای عمودی و دستنخورده پیران، صعود را ناممکن کرده و بر شکوه و بکر بودن آن افزوده است. این اثر طبیعی به عنوان میراث ملی به ثبت رسیده و همواره یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری غرب ایران بوده است.
زنگ خطر اقلیمی برای شریانهای حیاتی ریژآو
با وجود جذابیتهای کمنظیر، پایداری ریژآو با تهدیدهای جدی روبهروست. کارشناسان هشدار میدهند که تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر، جریان حیاتبخش رودها و چشمههای منطقه را با نوسان مواجه کرده است.
علی فتاحی، مدیر دفتر مهندسی رودخانه شرکت آب منطقهای استان کرمانشاه، در این باره میگوید هرچند جریان رودخانههای ریژآو بهویژه سراب شالان نسبت به سال گذشته بهبود نسبی داشته، اما این ترسالی مقطعی به معنای ثبات منابع آبی نیست. به گفته او، سرابها و چشمههای منطقه وابستگی شدیدی به ذخایر برفی ارتفاعات دالاهو دارند و تغییر الگوی بارش از برف به باران، ذخیره برف را کاهش داده و میتواند روانآب تابستانه را به شدت کم کند.
این وضعیت، مدیریت محافظهکارانه و علمی منابع آب را ضروری میکند. کاهش نزولات جوی و ذوب زودهنگام برف، در کنار افزایش دما، تعادل هیدرولوژیک منطقه را شکنندهتر از گذشته کرده است.
ساختوساز در حریم رود؛ تهدیدی بزرگتر از کمآبی
فراتر از قهر طبیعت، دخالتهای انسانی نیز زخم عمیقی بر پیکر ریژآو وارد کرده است. توسعه بیضابطه تاسیسات تفریحی و ساختوسازهای غیرمجاز در بستر و حریم رودخانهها، علاوه بر مخدوش کردن حریم اکولوژیک، توان تابآوری منطقه در برابر سیلاب را نیز کاهش داده است.
مدیر دفتر مهندسی رودخانه کرمانشاه تاکید میکند که اولویت شرکت آب منطقهای، شناسایی و تثبیت دقیق بستر و حریم رودخانهها و جلوگیری قاطع از تغییر کاربریهای غیرمجاز است. به گفته فتاحی، تنها از طرحهای گردشگری سبک و سازگار با ظرفیت برد اکولوژیک حمایت میشود؛ طرحهایی که خارج از پهنههای کمی و کیفی حریم رودخانه اجرا شوند و مسیر طبیعی آب را تغییر ندهند.
او «گردشگری کماثر» را بهترین الگو برای ریژآو میداند؛ الگویی که در آن به جای ساختوسازهای سنگین، زیرساختهایی سبک مانند سکوهای مشاهده، مسیرهای پیادهروی استاندارد و اقامتگاههای بومگردی دوستدار محیطزیست ایجاد شود تا رودخانه محور توسعه پایدار بماند، نه قربانی آن.
فتاحی همزمانی تغییرات اقلیمی با فشار ساختوساز را مهمترین چالش کنونی میخواند و بر ضرورت هماهنگی میان فرمانداری، شهرداری، میراث فرهنگی، محیطزیست و آب منطقهای برای هدایت سرمایهگذاریها به خارج از پهنههای پرخطر و برخورد قانونی بدون مماشات با متخلفان بر اساس قانون توزیع عادلانه آب تاکید دارد.
به باور او، حفاظت پایدار تنها با اقدامات حقوقی و فنی محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند فرهنگسازی است تا جامعه محلی، کشاورزان و سرمایهگذاران، رودخانه را نه صرفا مجرایی برای عبور آب، بلکه زیرساختی حیاتی برای تامین آب، مهار سیلاب و حفظ محیطزیست بدانند.
زخم کهنه زلزله بر پیکر آبشار پیران
یکی دیگر از چالشهای پیش روی ریژآو، آثار برجای مانده از زلزله مهیب سال ۱۳۹۶ سرپلذهاب است. وحید عزیزی با اشاره به خسارتهای وارد شده میگوید ریزش کوه و سقوط سنگهای بزرگ در آن زمینلرزه، مسیر دسترسی به آبشار پیران را از محل پارکینگ تا حوضچه پای آبشار مسدود کرده و حدود ۵۰ متر از مسیر منتهی به آبشار تخریب شده است.
به گفته او، با وجود ثبت ملی این آبشار، آواربرداری و بهسازی مسیر هنوز به طور کامل انجام نشده و این جاذبه منحصربهفرد برای میزبانی ایمن و گسترده از گردشگران نیازمند توجه فوری دستگاههای متولی است.
ریژآو در انتظار عزم همگانی
ریژآو امروز الماسی درخشان بر تاج طبیعت زاگرس است؛ اما تداوم درخشش آن در گرو تصمیمهای امروز است. کارشناسان بر این باورند که اگر حریم رود الوند به عنوان خط قرمزی غیرقابل عبور تثبیت شود، سرمایهگذاریها به سمت بومگردی سبز هدایت شود و مسیر آبشار پیران با پاکسازی و ایمنسازی دوباره گشوده شود، این منطقه میتواند به الگویی موفق از توسعه پایدار اکوتوریسم در غرب کشور تبدیل شود؛ جایی که سمفونی آب و صخره برای نسلهای آینده نیز با همان طراوت و شکوه امروز نواخته شود.
نظرات (0)