عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه در شهر مکه توافقنامه دفاعی سهجانبهای را امضا کردند که هدف آن، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه اعلام شده است. بر اساس این توافق که پس از نزدیک به یک سال مذاکره نهایی شد، حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور بهمنزله حمله به تمامی اعضا تلقی خواهد شد.
جزئیات توافقنامه دفاع مشترک مکه
در بیانیه مشترک این سه کشور، بر تعهد به دفاع جمعی در برابر هرگونه تجاوز تأکید شده، اما جزئیات روشنی درباره میزان تعهد هر یک از طرفها به اقدام نظامی مشخص در دفاع از یکدیگر ارائه نشده است. جودت ییلماز، معاون رئیسجمهور ترکیه، تأکید کرده که این توافق علیه هیچ کشور خاصی نیست و یک مقام ترکی نیز آن را کاملاً دفاعی توصیف کرده و گفته است که هیچیک از توافقات موجود این کشورها با سایر دولتها را لغو نمیکند.
سند نهایی این توافق توسط محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان در مکه به امضا رسید. خبرگزاری رویترز که این گزارش را منتشر کرده، پیشتر در ژانویه از مذاکرات برای شکلگیری چنین پیمانی خبر داده بود.
سه قدرت مؤثر جهان اسلام در کنار یکدیگر
این سه کشور هر یک از جایگاه ویژهای در جهان اسلام برخوردارند؛ ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد، عربستان میزبان مقدسترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان است و پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای به شمار میرود. عبدالعزیز ساگر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس، این پیمان را نشانهای از گردهمایی سه کشور از تأثیرگذارترین قدرتهای جهان اسلام در زمانهای بیسابقهای از عدماطمینان خواند و آن را نشانه تمایل روزافزون قدرتهای منطقهای و میانی به هماهنگی نزدیکتر در مسائل امنیتی دانست.
به گفته وی، این چارچوب سهجانبه میتواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را تقویت کند و به شکلگیری معماری امنیتی با محوریت بیشتر منطقهای کمک کند. با این حال، رائد کریملی، معاون وزیر امور خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، در شبکههای اجتماعی تصریح کرده که این توافق نشاندهنده تلاش برای ایجاد یک محور نظامی یا بلوک فرقهای نیست و به هیچ جاهطلبی هستهای یا مسابقه تسلیحاتی نیز مرتبط نمیشود.
زمینه شکلگیری پیمان در بحبوحه بحران منطقهای
این توافق در شرایطی امضا میشود که خاورمیانه از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است درگیر جنگ و بیثباتی است. اسرائیل در غزه جنگ به راه انداخته، به جنوب لبنان حمله کرده، مناطقی را در سوریه تصرف کرده و دو کارزار هوایی علیه ایران اجرا کرده است. در سوی مقابل، تهران و متحدانش از اواخر فوریه که ایالات متحده و اسرائیل حملات گستردهای را علیه ایران آغاز کردند، به عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس حمله کرده و محمولههای انرژی آنها را هدف قرار دادهاند.
برجو اوزچلیک، پژوهشگر مؤسسه RUSI در زمینه امنیت خاورمیانه، معتقد است این توافق بر متوازنسازی هژمونی ایران در منطقه و ایجاد بازدارندگی در برابر اسرائیل متمرکز است، نه حرکت به سمت رویارویی مستقیم با تهران. به گفته او، هر سه کشور نگرانیهای مشترکی درباره مواضع نظامی رو به تهاجمی اسرائیل و ایران دارند، در حالی که متحد دیرینه آنها یعنی ایالات متحده برای مهار آشوب منطقهای که بحران انرژی جهانی را رقم زده، با چالش مواجه است.
پیامدهای اقتصادی و امنیتی برای امضاکنندگان
برای عربستان، سه سال درگیری در خاورمیانه صادرات نفت و برنامههای توسعه بلندپروازانه آن را به خطر انداخته و پرسشهای جدی درباره قابلیت اطمینان چتر امنیتی سنتی آمریکا ایجاد کرده است. اگرچه ترکیه و پاکستان در حاشیه منطقه درگیری قرار دارند و از حملات مستقیم گسترده در امان ماندهاند، اما هر دو برای آرامسازی ناآرامیهایی که امنیت و اقتصاد آنها را تهدید میکند، نگران هستند.
روابط دفاعی میان این سه کشور سابقه دیرینهای دارد؛ پاکستان دهههاست که به نیروهای سعودی آموزش و کمک فنی ارائه میدهد، ترکیه و پاکستان تبادل ناوچه و هواپیمای آموزشی داشتهاند و عربستان نیز خریدار عمده پهپادهای ترکی است. پاکستان حدود هشت هزار سرباز، جنگنده، پهپاد و سامانه دفاع هوایی را در این کشور مستقر کرده و با کویت نیز برای ارائه امنیت در ازای همکاری انرژی و سرمایهگذاری مذاکره کرده است. پاکستان و ترکیه همچنین از ائتلاف دفاعی دریایی که عربستان برای حفاظت از کشتیرانی منطقهای و مسیرهای انرژی اعلام کرده، حمایت کردهاند.
سکوت بازیگران اصلی منطقه
در حالی که پاکستان سال گذشته با عربستان توافق دفاعی متقابل امضا کرده بود، مقامات این کشور همچنان گمانهزنیها درباره گسترش بازدارندگی هستهای خود به متحدان را کماهمیت جلوه میدهند و تأکید کردهاند که سلاحهای اتمی «در دستور کار نیست». دفتر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از اظهار نظر درباره این پیمان خودداری کرده و سخنگوی وزارت خارجه هند نیز آن را تحولی توصیف کرده که این کشور از نزدیک دنبال میکند. ایران نیز تاکنون واکنش رسمی و فوری به امضای این توافق نشان نداده است.
نظرات (0)