خبر گسترش توافقنامه راهبردی دفاع متقابل میان عربستان سعودی و پاکستان با پیوستن آنکارا، به یکی از مهمترین موضوعات امنیتی خاورمیانه تبدیل شده است. این ائتلاف تازه که برخی از آن با عنوان «پیمان مکه» یاد میکنند، حالا پرسشهایی جدی درباره جهتگیری آن و اینکه در برابر چه بازیگری شکل گرفته، برانگیخته است.
از اعلان رسمی تا یک ائتلاف سهجانبه
امضای توافقنامه راهبردی دفاع متقابل میان ریاض و اسلامآباد در تابستان سال گذشته، هرچند در ظاهر خبری تازه بود، اما برای بسیاری از تحلیلگران منطقهای تنها اعلان عمومی همکاریهایی به شمار میرفت که دو کشور سالها بهصورت غیررسمی دنبال میکردند. سابقه همکاریهای نظامی و امنیتی عربستان و پاکستان به دههها پیش بازمیگردد و به همین دلیل، انعقاد رسمی این توافقنامه چندان غافلگیرکننده تلقی نشد.
اما نقطه عطف ماجرا، ورود ترکیه به این معادله است. آنکارا با پیشینه نقشآفرینی نظامی در سوریه، لیبی و قفقاز، وزن استراتژیک متفاوتی به این همپیمانی میبخشد و آن را از یک پیمان دوجانبه به ائتلافی منطقهای با دامنه نفوذ گستردهتر ارتقا میدهد. ترکیب سه کشور با گرایشهای مذهبی و ایدئولوژیک متفاوت، محاسبات امنیتی خاورمیانه را وارد مرحله تازهای کرده است.
پیمان بغداد و سنتو؛ الگوی تاریخی فراموشناشده
این ساختار امنیتی نوظهور، بسیاری از ناظران را به یاد روزگار جنگ سرد میاندازد؛ روزگاری که رقابت ابرقدرتها، ائتلافهای امنیتی متعددی را در منطقه خاورمیانه شکل داد. نخستین حلقه این زنجیره، پیمان بغداد بود که در سال ۱۹۵۵ میان ترکیه و عراق امضا شد و سپس پاکستان، ایران و بریتانیا نیز به آن پیوستند. هدف این پیمان، مهار نفوذ شوروی در خاورمیانه و ایجاد کمربند دفاعی غربی در جنوب غرب آسیا بود.
با وقوع انقلاب ۱۹۵۸ عراق و خروج این کشور از پیمان، ساختار یادشده در سال ۱۹۵۹ به «سازمان پیمان مرکزی» یا سنتو تغییر نام داد و مقر آن در آنکارا مستقر شد. سنتو نیز سرنوشتی جز فروپاشی نداشت و با وقوع انقلاب اسلامی ایران و خروج تهران در سال ۱۹۷۹، عملاً به حیات خود پایان داد.
شباهتها و تفاوتهای دو عصر
پیمان مکه امروز و سنتوی دیروز، واجد شباهتهای مهم و البته تفاوتهای قابل توجهی هستند. از یک سو، هر دو بر مدار یک تهدید مشترک شکل گرفتهاند؛ سنتو در برابر نفوذ شوروی ساخته شد و پیمان تازه نیز با هدف مقابله با نفوذ رو به گسترش ایران در منطقه طراحی شده است. از سوی دیگر، نقش آمریکا در ائتلاف تازه به مراتب کمتر از دوران سنتو است و محوریت این پیمان به کشورهای منطقهای سپرده شده است.
فقدان یک ابرقدرت پشتیبان و نیز اختلافات داخلی میان اعضا، از جمله تفاوت رویکرد ترکیه با ریاض و اسلامآباد در پروندههای منطقهای، از آسیبپذیریهای این ائتلاف تازه به شمار میرود. تجربه تاریخی نشان میدهد پیمانهایی که صرفاً بر پایه دشمنشناسی مشترک و بدون منافع همگرای پایدار شکل میگیرند، در بلندمدت دوام چندانی ندارند.
کارشناسان معتقدند واکنش بازیگران منطقهای و بینالمللی به این ائتلاف، در ماههای آینده مشخص خواهد کرد که پیمان مکه تنها یک همکاری تاکتیکی است یا معماری امنیتی تازهای در خاورمیانه را بنیان مینهد.
نظرات (0)