اگرچه سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده که هیچ مهلت ۶۰ روزهای در توافق با آمریکاییها مطرح نبوده، اما واقعیت آن است که شصت روز از زمان اجرایی شدن تفاهمنامه اسلامآباد میان تهران و واشنگتن سپری شده و امروز (۲۶ مردادماه) این موعد به پایان میرسد. موضوعی که بسیاری از تحلیلگران و حتی شهروندان عادی را به این پرسش رسانده: آیا جنگی رخ خواهد داد یا توافق حاصل میشود؟
با توجه به حجم و سرعت تحولات جهانی و منطقهای، تحلیل دقیق این وضعیت دشوار به نظر میرسد، اما آنچه میتوان با قطعیت گفت این است که مذاکرات برای دستیابی به توافقی پایدار درباره برنامه هستهای ایران، تحریمها و وضعیت تنگه هرمز هنوز به نتیجه نهایی نرسیده و سطح تنش نظامی و اقتصادی میان دو طرف همچنان بالاست.
کانون اصلی بحران: تنگه هرمز
آنچه اکنون مهمترین کانون بحران به شمار میرود، تنگه هرمز است. پس از درگیری محدود ایران و آمریکا در این تنگه و نوار ساحلی ایران، عبور کشتیها از این مسیر حیاتی بهشدت کاهش یافته است. همزمان مذاکرات ایران و عمان برای ایجاد سازوکاری به منظور تعیین مسیر عبور امن کشتیها ادامه دارد.
تنگه هرمز که پیش از این نیز اهمیت جهانی داشت، اکنون با ایجاد اختلال گسترده در این مسیر، بازار انرژی و اقتصاد جهانی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. این وضعیت فشار مضاعفی بر هر دو طرف درگیر وارد کرده و انگیزههایی برای یافتن راهحل ایجاد کرده است.
سناریوی نخست: جنگ فرسایشی و حملات محدود
محتملترین سناریو در کوتاهمدت، بازگشت فوری به جنگ تمامعیار نیست، بلکه ادامه فشار نظامی، حملات محدود و جنگ غیرمستقیم است. به نظر میرسد تمایل طرف آمریکایی از تهدید به سناریوی جنگ گسترده به سمت اعمال تحریمهای بیشتر، فشار اقتصادی و تهدید به حملات جدید تغییر جهت داده است.
در مقابل، ایران تلاش خواهد کرد هزینههای بیشتری در ارتباط با حضور آمریکا در منطقه ایجاد کند. اختلال در مسیرهای انرژی به عنوان اهرم فشار در دست تهران، همچنان افزایش پیدا خواهد کرد. اختلافات اصلی دو طرف همچنان بر سر کنترل یا بازگشایی تنگه هرمز، برنامه هستهای، تحریمها و آزادسازی پولهای بلوکه شده ایران باقی است.
بنابراین احتمال ادامه وضعیت فعلی در هفتههای آینده یعنی نه صلح پایدار و نه بازگشت فوری به جنگی با حداکثر شدت بالاست و چشمانداز امیدوارکنندهای حداقل تا به امروز برای اجرایی شدن سناریویی دیگر وجود ندارد.
سناریوی دوم: توافق موقت جدید
مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا همچنان یکی از مسیرهای اصلی کاهش بحران به حساب میآید و کشورهای منطقه از جمله عمان، قطر و پاکستان به تلاشهای خود برای میانجیگری بین دو کشور ادامه دادهاند.
در صورت موفقیت میانجیگران و تمایل دو کشور، ممکن است شاهد یک «توافق مرحلهای» باشیم. به این صورت که با کاهش حملات از سوی طرفهای درگیر، ترتیباتی برای عبور امن کشتیها از تنگه هرمز ایجاد شود و در ازای آن و کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی، فضایی برای مذاکرات جدیتر فراهم گردد.
این سناریو به ایجاد اعتماد اولیه میان دو طرف نیاز دارد و میتواند پلهای برای دستیابی به توافق جامعتر درباره برنامه هستهای و تحریمها باشد. با این حال، تضمینی برای تحقق آن وجود ندارد و به عوامل متعددی از جمله فشارهای داخلی در هر دو کشور و تحولات منطقهای بستگی دارد.
سناریوی سوم: تشدید تنشها
سناریوی سوم که کمترین احتمال را دارد اما نمیتوان آن را نادیده گرفت، تشدید تنشها و گسترش درگیریهاست. در صورت شکست مذاکرات و تشدید اقدامات نظامی، احتمال تبدیل شدن درگیری محدود به یک بحران گستردهتر وجود خواهد داشت.
چنین سناریویی تأثیرات فاجعهباری بر اقتصاد جهانی، بازار انرژی و ثبات منطقهای خواهد داشت و به همین دلیل فشارهای بینالمللی برای جلوگیری از آن بسیار بالاست.
چشمانداز کلی
آنچه مشخص است، معادله فعلی تهران و واشنگتن از پیچیدگی بالایی برخوردار است. عوامل متعددی از جمله مسائل هستهای، تحریمها، پولهای بلوکه شده، تنگه هرمز و فشارهای داخلی در هر دو کشور در تعیین مسیر آینده نقش دارند.
آنچه میتوان گفت این است که فعلاً در یک دوره بلاتکلیفی به سر میبریم و روزهای آینده تعیینکننده خواهند بود. تحلیلگران معتقدند تا زمانی که طرفین به توافقی حتی موقت دست نیابند، وضعیت فعلی با درجات مختلف ادامه خواهد یافت.
نظرات (0)