کشت گونه دارویی شقایق الیفرا برای تأمین پایدار مواد اولیه صنعت داروسازی کشور بهطور رسمی در دستور کار قرار گرفت. به گفته رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، این گیاه اگرچه از خانواده خشخاش است، اما فاقد قابلیت تولید تریاک بوده و تنها از طریق فرآوری صنعتی میتوان ترکیبات دارویی مورد نیاز را از آن استحصال کرد.
طرح کشت شقایق الیفرا با محوریت ستاد مبارزه با مواد مخدر و با همکاری وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی پیگیری میشود. هدف اصلی این برنامه، کاهش وابستگی به واردات مواد اولیهای مانند مورفین، کدئین و سایر مشتقات دارویی و حرکت به سمت خودکفایی در زنجیره تولید دارو عنوان شده است.
چرا کشت الیفرا در دستور کار قرار گرفت؟
به گزارش روابط عمومی ستاد مبارزه با مواد مخدر، کمبود مواد اولیه مورد نیاز تولید دارو در سالهای اخیر یکی از چالشهای صنعت داروسازی کشور بوده است. از همین رو، ستاد از سال گذشته موضوع کشت شقایق الیفرا را بهصورت جدی پیگیری کرده است.
این موضوع پس از تصویب در جلسه ۱۵۱ ستاد مبارزه با مواد مخدر و انجام بررسیهای تخصصی و تحقیقات فشرده طی حدود هفت تا ۹ ماه، به جمعبندی نهایی رسید. نتیجه ارزیابیها نشان داد که کشت این گونه میتواند بهصورت کنترلشده و تحت نظارت دقیق، بخشی از نیاز کشور به مواد مؤثره دارویی را برطرف کند.
با این حال، ابهام افکار عمومی درباره تفاوت این گیاه با خشخاش شناختهشده موجب شده تا مسئولان تأکید ویژهای بر جنبههای علمی و امنیتی طرح داشته باشند.
تفاوت الیفرا با خشخاش تریاکزا چیست؟
فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، در گفتوگو با ستاد مبارزه با مواد مخدر با تشریح تفاوتهای دو گونه اصلی شقایق، گفت: گونهای که در ذهن عموم بهعنوان خشخاش تریاکزا شناخته میشود، نام علمی Papaver somniferum subsp. opiofera دارد. واژه «اپیو» در این نام به معنای تریاک (اپیوم) است. در فصل برداشت، با تیغزدن گرز این گیاه، صمغی از بدنه آن خارج میشود که همان تریاک است و حاوی ترکیباتی مانند مورفین، کدئین طبیعی، نوسکاپین، پاپاورین، تبائین و اوریپاوین است که قابلیت سوءمصرف بالایی دارند.
وی افزود: به همین دلیل، کشت این گونه حتی با هدف دارویی نیز همواره خطر سوءاستفاده و انحراف به مصارف غیرقانونی را به همراه دارد. به همین علت، در بسیاری از کشورها تحقیقات به سمت گونهای دیگر از همین خانواده هدایت شده که اساساً امکان استحصال تریاک از آن وجود ندارد.
اختراعی توضیح داد: گونه دوم با نام Papaver somniferum subsp. oleofera شناخته میشود. هر قدر هم گرز این گیاه تیغ زده شود، هیچ صمغی از آن خارج نمیشود. در گذشته از این گونه صرفاً برای برداشت بذر روغنی آن استفاده میشد و به همین دلیل نام «اولیفرا» به معنای روغندار بر آن گذاشته شده است.
از بذر روغنی تا گرز دارویی
به گفته رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، در گونه الیفرا، کل گرز بههمراه بذر برداشت میشود. بذر آن برای استخراج روغن یا بهعنوان تزئین روی نانهای فانتزی به کار میرود. میزان روغن موجود در بذر این گونه حدود ۵۸ درصد است که رقم قابلتوجهی محسوب میشود، اما به دلیل قیمت بالاتر نسبت به سایر روغنهای گیاهی، کاربرد خوراکی صنعتی آن محدود است و بیشتر جنبه تزئینی دارد.
وی ادامه داد: بذر دو گونه از نظر ظاهری شباهت زیادی دارد، اما بذر الیفرا به دلیل روغن فراوان، از گذشته برای همین منظور استفاده میشده است. حتی رنگ بذرها نیز با رنگ گل گیاه مرتبط است؛ گونههایی که گل سفید دارند، بذر نقرهای و گرانتری تولید میکنند، زیرا کنتراست بهتری روی نان ایجاد میکند، در حالی که گونههایی با گل قرمز، بذری به رنگ کرم و نزدیک به رنگ نان دارند که ارزانتر است.
تغییر ژنتیکی برای تولید هدفمند دارو
نکته کلیدی در پروژه جدید، اصلاح ژنتیکی هدفمند شقایق الیفرا است. اختراعی در این باره گفت: با تغییرات ژنتیکی انجامشده در پوسته گرز این گیاه، میتوان آن را بهگونهای برنامهریزی کرد که تنها یک ترکیب دارویی خاص را در خود داشته باشد؛ برای نمونه، فقط مورفین.
وی تأکید کرد: این مورفین به هیچ عنوان با روش سنتی تیغزدن و خراش دادن گرز قابل برداشت نیست و امکان سوءاستفاده فردی از آن وجود ندارد. استخراج ماده مؤثره تنها در کارخانه و با استفاده از فناوریهای پیچیده و حلالهای آلی امکانپذیر است. پس از استخراج اولیه نیز ماده بهدستآمده باید در واحدهای صنعتی پیشرفته فرآوری شده و به محصولاتی مانند سولفات مورفین، کدئین، دیونین و سایر مشتقات مورد نیاز صنعت دارو تبدیل شود.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی افزود: در این گونه اصلاحشده، ترکیباتی مانند نوسکاپین، تبائین، پاپاورین و اوریپاوین که در تریاک طبیعی وجود دارند، اساساً تولید نمیشوند و گیاه تنها حامل یک ماده هدف است. حتی میتوان ژنتیک گیاه را بهگونهای تغییر داد که بهجای مورفین، فقط نوسکاپین تولید کند و فاقد مورفین باشد. این ویژگی باعث میشود که شقایق الیفرا از نظر قابلیت اعتیادآوری و سوءمصرف، به هیچ عنوان قابل مقایسه با خشخاش تریاکزا نباشد.
به گفته وی، برای استخراج اقتصادی ماده مؤثره، باید حجم بسیار زیادی از گرز گیاه بهعنوان خوراک اولیه وارد چرخه صنعتی شود و سپس در فرآیندی چندمرحلهای به ترکیبات دارویی نهایی تبدیل گردد؛ فرآیندی که نیازمند سرمایهگذاری صنعتی و دانش فنی بالاست.
مجوز قانونی و نظارت سهجانبه
اختراعی با اشاره به پشتوانه قانونی این طرح یادآور شد: مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۵ کشت گونه دارویی شقایق که صرفاً مصرف دارویی دارد را مجاز اعلام کرده است. این در حالی است که کشت، خرید، فروش و نگهداری گونه تریاکزا یعنی Papaver somniferum opiofera همچنان ممنوع بوده و مجازاتهای سنگینی برای آن در قانون پیشبینی شده است.
وی تصریح کرد: حتی کشت گونه مجاز الیفرا نیز باید بهصورت کاملاً کنترلشده و تحت نظارت انجام شود. تأمین بذر باید با شناسایی دقیق و با مجوز رسمی وزارت جهاد کشاورزی، ستاد مبارزه با مواد مخدر و وزارت بهداشت صورت گیرد و کنترلهای لازم در تمام مراحل کاشت، داشت، برداشت و انتقال محصول به کارخانه اعمال شود تا هرگونه احتمال سوءاستفاده، هرچند بسیار نادر، از بین برود.
گامی به سوی خودکفایی و ارزآوری
کارشناسان صنعت دارو معتقدند توسعه کشت الیفرا میتواند علاوه بر تأمین مواد اولیه حیاتی برای تولید داروهای مسکن، ضدسرفه و بیهوشی، زمینه صرفهجویی ارزی، ایجاد اشتغال در بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی و تقویت امنیت دارویی کشور را فراهم کند.
با توجه به نیاز روزافزون بازار دارویی به مشتقات مورفین و کدئین و محدودیتهای واردات، تولید داخلی این مواد از طریق کشت کنترلشده و فرآوری صنعتی، یک راهبرد بلندمدت برای کاهش وابستگی و افزایش تابآوری زنجیره تأمین دارو بهشمار میرود. مسئولان تأکید میکنند که این برنامه نه کشت خشخاش به مفهوم سنتی آن، بلکه یک پروژه علمی-صنعتی با نظارت کامل حاکمیتی است.
نظرات (0)