کمبود مواد اولیه تولید دارو، ستاد مبارزه با مواد مخدر را از سال گذشته به پیگیری طرح کشت شقایق الیفرا واداشته است؛ گیاهی که با وجود شباهت اسمی به خشخاش، هیچ قابلیت سوءاستفاده برای مصارف اعتیادی ندارد و تنها برای تأمین نیاز صنعت داروسازی کشور کشت خواهد شد.
این موضوع پس از تصویب در جلسه ۱۵۱ ستاد مبارزه با مواد مخدر و انجام بررسیهای تخصصی و تحقیقاتی به مدت حدود هفت تا نه ماه به جمعبندی نهایی رسید. با این حال به گفته کارشناسان، هنوز تفاوت دقیق میان شقایق الیفرا و خشخاش معمول تریاکزا برای افکار عمومی روشن نیست و بسیاری این دو گونه را یکسان تصور میکنند.
تفاوت الیفرا با خشخاش تریاکزا چیست؟
فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای مواد موثره دارویی، در تشریح ماهیت این گیاه گفت: گونههای مختلفی از شقایق وجود دارد که با شقایق شناختهشده نزد عموم تفاوت دارند. گونه معروف و اعتیادآور با نام علمی Papaver somniferum opio fera شناخته میشود؛ واژه «اپیو» در نام آن به معنای اپیوم یا تریاک است.
به گفته وی، در این گونه پس از رسیدن گیاه، با تیغزدن بدنه گرز خشخاش، مادهای صمغی خارج میشود که همان تریاک است. در داخل این صمغ ترکیبات دارویی متعددی مانند مورفین، کدئین طبیعی، نوسکاپین، پاپاورین، تبائین و اوریپاوین وجود دارد که بخش عمده آنها قابلیت سوءاستفاده و مصرف غیرمجاز را دارند.
در مقابل، گونه دوم با نام Papaver somniferum oleofera قرار دارد که هر قدر هم بدنه گرز آن تیغ زده شود، هیچ صمغی از آن خارج نمیشود. اختراعی توضیح داد: این گونه در گذشته تنها به دلیل بذر روغنی آن کشت میشد و به همین دلیل نام آن از واژه oleo به معنای روغن گرفته شده است.
چرا امکان سوءاستفاده و اعتیاد وجود ندارد؟
رئیس سندیکای مواد موثره دارویی تأکید کرد که شقایق الیفرا بر خلاف گونه اپیوفرا، به هیچ عنوان قابلیت استحصال تریاک از طریق خراش دادن و تیغزنی را ندارد. برای بهرهبرداری دارویی از این گیاه باید کل گرز برداشت و به کارخانه منتقل شود و ترکیبات مورد نظر در فرآیندهای صنعتی و با حلالهای آلی و فناوریهای پیچیده استخراج گردد.
وی افزود: با تغییرات ژنتیکی انجامشده در پوسته گرز شقایق الیفرا، میتوان یکی از اقلام دارویی مورد نیاز مانند مورفین را در بافت گیاه ذخیره کرد، اما این ماده به هیچ وجه با روشهای سنتی قابل استخراج توسط افراد عادی نیست. ماده استخراجشده پس از انتقال به کارخانه، در واحدهای صنعتی پیشرفته به سولفات مورفین، کدئین، دیونین و سایر ترکیبات دارویی تبدیل میشود.
به گفته اختراعی، بر خلاف تریاک که مجموعهای از آلکالوئیدها از جمله نوسکاپین، تبائین، پاپاورین و اوریپاوین را در خود دارد، در گونه الیفرا تنها ماده هدفمند مانند مورفین وجود دارد و سایر ترکیبات اعتیادآور در آن دیده نمیشود. حتی به گفته وی، میتوان با دستکاری ژنتیکی، گیاه را به گونهای اصلاح کرد که به جای مورفین، تنها نوسکاپین تولید کند.
وی تصریح کرد: شقایق الیفرا از زیرگروههایی است که قابلیت سوءاستفاده برای مصارف اعتیاد را ندارد. برای استخراج ماده دارویی باید حجم بسیار زیادی از گرز به عنوان خوراک وارد چرخه تولید صنعتی شود و ماده اولیه نیز در ادامه باید طی فرآیندهای پیچیده به مشتقات دارویی مورد نیاز تبدیل شود؛ فرآیندی که خارج از محیط کارخانه ممکن نیست.
کاربرد بذر و ظرفیت اقتصادی شقایق الیفرا
بخش دیگری از ارزش این گیاه مربوط به بذر آن است. بذر گونه الیفرا و اپیوفرا از نظر ظاهری شباهت زیادی دارند، اما بذر الیفرا به دلیل دارا بودن حجم بالای روغن، از گذشته برای روغنکشی و مصارف خوراکی استفاده شده است.
اختراعی در این باره گفت: حدود ۵۸ درصد وزن بذر الیفرا را روغن گیاهی تشکیل میدهد، اما به دلیل قیمت نسبتاً بالا، کمتر برای استخراج صنعتی روغن به کار میرود و بیشتر به عنوان تزئین روی نانهای فانتزی و محصولات مشابه استفاده میشود.
وی همچنین به تنوع رنگ بذرها اشاره کرد و افزود: رنگ بذر متناسب با رنگ گل گیاه متفاوت است؛ بذر گونهای که گل سفید دارد، نقرهای رنگ است و به دلیل کنتراست بهتر با رنگ نان، گرانتر محسوب میشود، در حالی که بذر گونه با گل قرمز، کرم رنگ و نزدیک به رنگ نان است و قیمت پایینتری دارد. این ظرفیت در کنار تأمین مواد اولیه دارویی، میتواند جنبه ارزآوری و اشتغالزایی نیز برای کشور داشته باشد.
مجوز قانونی و نظارت کامل بر کشت
رئیس سندیکای مواد موثره دارویی با اشاره به سابقه قانونی این کشت اظهار کرد: مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۵ کشت گونه دارویی شقایق فاقد قابلیت استحصال تریاک را آزاد اعلام کرده است. کشت، خرید، فروش و نگهداری گونه اپیوفرا که از آن تریاک به دست میآید، همچنان ممنوع بوده و مجازاتهای سنگینی در قانون برای آن پیشبینی شده است.
به تأکید وی، حتی کشت گونه مجاز الیفرا نیز باید تحت کنترل و نظارت کامل انجام شود. تأمین بذر باید با شناسایی دقیق و تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی و با مجوز ستاد مبارزه با مواد مخدر و وزارت بهداشت صورت گیرد و کنترلهای لازم اعمال شود تا حتی امکان سوءاستفاده بسیار نادر نیز از بین برود.
با اجرای این طرح، انتظار میرود وابستگی کشور به واردات مواد اولیه دارویی حاوی مورفین و کدئین کاهش یابد، چرخه تولید داروهای ضروری داخلی تکمیل شود و در عین حال هیچ نگرانی از بابت انحراف کشت به سمت مصارف غیرقانونی و اعتیادآور وجود نداشته باشد.
نظرات (0)