بررسی دادههای منتشر شده از سوی پایگاههای Our World in Data و استاتیستا درباره وضعیت آب شیرین در جهان، شکاف قابل توجه میان «داشتن منابع آب» و «میزان برداشت آب» را آشکار کرده است. بر اساس این دادهها، کشورهایی که بیشترین ذخایر آب تجدیدپذیر را در اختیار دارند، لزوما بزرگترین مصرفکنندگان یا برداشتکنندگان آب محسوب نمیشوند و عواملی مانند جمعیت، ساختار کشاورزی، صنعت و تولید انرژی نقش تعیینکنندهای در میزان برداشت ایفا میکند.
ایسلند در صدر جهان از نظر سرانه آب شیرین
طبق این گزارش، ایسلند با در اختیار داشتن ۱۵.۷ میلیون فوت مکعب آب شیرین تجدیدپذیر به ازای هر نفر در سال، رتبه نخست جهان را به خود اختصاص داده است. این رقم تقریبا ۵۰ برابر سرانه منابع آب شیرین در ایالات متحده آمریکاست و نشاندهنده تفاوت عمیق در توزیع جغرافیایی منابع آبی است.
پس از ایسلند، کشورهای گویان با ۱۰.۴ میلیون فوت مکعب و سورینام با ۵.۶ میلیون فوت مکعب در رتبههای دوم و سوم قرار دارند. در ادامه این فهرست ۱۰ کشور نخست، نامهای زیر به چشم میخورد:
- بوتان با ۳.۵ میلیون فوت مکعب در رتبه چهارم
- پاپوآ گینه نو با ۲.۸ میلیون فوت مکعب
- کانادا با ۲.۶ میلیون فوت مکعب
- نروژ با ۲.۵ میلیون فوت مکعب
- گابن با ۲.۴ میلیون فوت مکعب
- نیوزیلند با ۲.۳ میلیون فوت مکعب
- جزایر سلیمان با ۲ میلیون فوت مکعب در رتبه دهم
در رتبههای بعدی نیز کشورهایی مانند پرو، شیلی، کلمبیا، بلیز و لیبریا قرار گرفتهاند. نکته مشترک بسیاری از کشورهای صدرنشین این است که جمعیت نسبتا کمی دارند و به لطف شبکه گسترده رودخانهها، دریاچهها، بارشهای فراوان یا یخچالهای طبیعی عظیم، از منابع آبی سرشاری برخوردارند.
تاثیر جمعیت بر رتبهبندی؛ نمونه برزیل و آمریکا
این گزارش به خوبی نشان میدهد که حجم کل منابع آب یک کشور به تنهایی تعیینکننده جایگاه آن در شاخص سرانه نیست. برزیل نمونه بارز این موضوع است؛ این کشور با وجود داشتن یکی از بزرگترین ذخایر آب شیرین جهان به دلیل وسعت حوضه آمازون، از نظر سرانه آب تجدیدپذیر تنها در رتبه بیستوچهارم جهان قرار دارد و سرانه آن ۹۵۱ هزار فوت مکعب برآورد شده است.
ایالات متحده نیز با ۲۹۷ هزار فوت مکعب آب شیرین تجدیدپذیر به ازای هر نفر، در رتبه ۵۴ جهان ایستاده است. با این حال، وقتی شاخص «میزان برداشت آب» ملاک قرار میگیرد، جایگاه آمریکا به شکل چشمگیری صعود میکند و این کشور به رتبه ششم جهان میرسد؛ موضوعی که تفاوت میان «موجودی آب» و «الگوی بهرهبرداری» را به وضوح نشان میدهد.
کدام کشورها بیشترین آب را برداشت میکنند؟
رتبهبندی کشورها بر اساس سرانه برداشت سالانه آب شیرین، فهرستی کاملا متفاوت از فهرست دارندگان منابع را ارائه میدهد. در این شاخص، مونتهنگرو با برداشت ۱۲۷ هزار فوت مکعب آب به ازای هر نفر در رتبه نخست جهان قرار دارد.
پس از مونتهنگرو، ترکمنستان با ۸۵ هزار فوت مکعب و گویان با ۶۲ هزار فوت مکعب در رتبههای دوم و سوم هستند. شیلی با ۵۹ هزار فوت مکعب و اروگوئه با ۴۷ هزار فوت مکعب رتبههای چهارم و پنجم را در اختیار دارند و ایالات متحده با ۴۶ هزار فوت مکعب در جایگاه ششم قرار گرفته است.
در ادامه این فهرست، ازبکستان و جمهوری آذربایجان هر کدام با ۴۵ هزار فوت مکعب، قزاقستان با ۴۴ هزار، مقدونیه شمالی با ۴۲ هزار، قرقیزستان با ۳۹ هزار و ارمنستان با ۳۸ هزار فوت مکعب قرار دارند.
جایگاه ایران در میان بزرگترین برداشتکنندگان آب
بر اساس همین دادهها، ایران با برداشت سالانه ۳۷ هزار فوت مکعب آب به ازای هر نفر، در رتبه سیزدهم جهان قرار گرفته است. این جایگاه، ایران را در میان ۱۵ کشور نخست جهان از نظر سرانه برداشت آب قرار میدهد؛ بالاتر از کشورهایی که حتی از نظر منابع آبی وضعیت بهتری دارند.
پس از ایران، سورینام با ۳۵ هزار فوت مکعب در رتبه چهاردهم و لائوس با ۳۴ هزار فوت مکعب در رتبه پانزدهم ایستادهاند. قرار گرفتن ایران در این رتبه، اهمیت مدیریت مصرف، بهینهسازی آبیاری کشاورزی و سرمایهگذاری بر فناوریهای صرفهجویی در آب را بیش از پیش برجسته میکند، بهویژه در شرایطی که کشور در اقلیمی خشک و نیمهخشک واقع شده و افزایش تقاضا میتواند فشار مضاعفی بر منابع محدود وارد کند.
برداشت آب لزوما به معنای مصرف نهایی نیست
یکی از نکات مهم این گزارش، تفکیک مفهوم «برداشت آب» از «مصرف آب» است. در مورد آمریکا به عنوان نمونه، رتبه بالای این کشور در برداشت آب ارتباط مستقیمی با مصرف خانگی ندارد و بیشتر به سامانههای عظیم پشتیبان اقتصاد و زندگی روزمره مربوط میشود.
بر اساس آمارها، مزارع آمریکا در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ به طور میانگین روزانه ۱۰۵ میلیارد گالن آب برای آبیاری محصولات کشاورزی برداشت کردهاند. در همین دوره، نیروگاههای این کشور نیز روزانه حدود ۸۳ میلیارد گالن آب شیرین برداشت کردهاند. با این حال، بخش بزرگی از آبی که نیروگاهها برداشت میکنند دوباره به چرخه طبیعی آب بازمیگردد، در حالی که سهم بسیار بیشتری از آب مصرفشده در بخش کشاورزی به طور کامل مصرف شده و به چرخه بازنمیگردد.
این تفاوت نشان میدهد که الگوی مصرف در هر کشور، حتی اگر میزان برداشت مشابهی داشته باشد، میتواند اثرات زیستمحیطی کاملا متفاوتی بر جای بگذارد.
جغرافیا، جمعیت و رقابت فزاینده بر سر آب
اگرچه موقعیت جغرافیایی، میزان بارندگی و وجود رودخانهها و یخچالها تعیینکننده حجم منابع تجدیدپذیر هر کشور است، اما عواملی مانند رشد جمعیت، توسعه کشاورزی، گسترش صنایع، افزایش تولید انرژی و حتی رشد سریع مراکز داده، میزان واقعی برداشت آب را رقم میزنند.
به گزارش وبسایت ویژوال کپیتالیست که این دادهها را تحلیل کرده، با رشد شهرنشینی و توسعه همزمان بخشهای مختلف اقتصادی، رقابت بر سر دسترسی به آب در بسیاری از مناطق تشدید شده است. حتی کشورهایی که در مجموع از منابع آبی فراوانی برخوردارند نیز ممکن است در برخی حوضههای داخلی خود با تنش آبی و فشار بر منابع مواجه شوند.
در مقابل، در کشورهای خشک یا نیمهخشک، حتی افزایش نسبتا اندک تقاضا میتواند به سرعت به بحران منجر شود. به همین دلیل، کارشناسان تاکید میکنند که مدیریت یکپارچه منابع آب، بازچرخانی پساب، نوسازی شبکههای آبیاری و سرمایهگذاری بر انرژیها و فناوریهای کمآببر، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ امنیت آبی و غذایی کشورها در دهههای آینده است.
نظرات (0)