هفدهم شهریور سال ۱۳۵۷ خورشیدی، روزی است که در تقویم انقلاب اسلامی ایران با عنوان «جمعه خونین» ماندگار شده است. در این روز، خیابانها و میدانهای مرکزی تهران، بهویژه میدان ژاله (میدان شهدای کنونی)، صحنه حضور گسترده مردمی بود که برای اعتراض به سیاستهای حکومت پهلوی به خیابان آمده بودند؛ اعتراضی که با واکنش خشونتآمیز نیروهای نظامی روبهرو شد و به شهادت جمعی از شهروندان انجامید.
پیشزمینه اعتراضات شهریور ۱۳۵۷
تابستان و اوایل پاییز سال ۱۳۵۷، ایران در اوج التهاب سیاسی و اجتماعی قرار داشت. پس از ماهها اعتراض، اعتصاب و راهپیمایی در شهرهای مختلف، فضای کشور بهسرعت به سمت رویارویی فراگیر مردم با حکومت محمدرضا پهلوی پیش میرفت. تظاهرات عظیم عید فطر آن سال که با حضور میلیونی مردم در تهران برگزار شد، نشان داد که دامنه نارضایتی از دایره گروههای سیاسی فراتر رفته و به خواست عمومی برای تغییرات بنیادین تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، دولت جعفر شریفامامی که با شعار «دولت آشتی ملی» روی کار آمده بود، در عمل نتوانست اعتماد مردم را جلب کند. ادامه بازداشتها، سانسور و برخوردهای امنیتی از یک سو و اوجگیری اعتراضات مردمی از سوی دیگر، حکومت را به سمت اعمال حکومت نظامی سوق داد. در شامگاه شانزدهم شهریور، شورای امنیت به ریاست ارتشبد غلامعلی اویسی، فرماندار نظامی تهران، در تهران و یازده شهر بزرگ دیگر از جمله تبریز، اصفهان، مشهد، شیراز و قم حکومت نظامی اعلام کرد و هرگونه تجمع بیش از دو نفر را ممنوع دانست.
صبح جمعه خونین در میدان ژاله
با وجود اعلام حکومت نظامی و منع آمدوشد، صبح روز جمعه هفدهم شهریور، هزاران نفر از مردم تهران از نخستین ساعات بامداد در میدان ژاله و خیابانهای منتهی به آن از جمله خیابانهای شهباز، نظامآباد و پیچشمیران گرد هم آمدند. بسیاری از شرکتکنندگان، جوانان، کارگران، بازاریان و خانوادههایی بودند که پس از نماز صبح یا از مسیر راهپیماییهای شب قبل، به این تجمع پیوسته بودند.
بر اساس روایت شاهدان عینی و اسناد تاریخی، نیروهای ارتش که از شب قبل در اطراف میدان مستقر شده بودند، با تانک، نفربر و سربازان مسلح میدان را محاصره کرده بودند. پس از اعلام چندباره اخطار برای متفرق شدن جمعیت از طریق بلندگو، تیراندازی مستقیم به سمت مردم آغاز شد. میدان ژاله در دقایقی کوتاه به صحنه درگیری خونین تبدیل شد؛ تیراندازی بیوقفه، فریادها و تلاش مردم برای پناه گرفتن در کوچههای اطراف، تصویری بود که تا مدتها در ذهن بازماندگان باقی ماند.
آمار شهدای این روز همواره محل بحث بوده است. منابع رسمی حکومت پهلوی تعداد کشتهشدگان را بسیار کمتر از واقعیت اعلام کردند، در حالی که منابع انقلابی، شاهدان عینی، پزشکان بیمارستانها و بعدها گزارشهای خبرنگاران خارجی، از دهها تا بیش از صد شهید سخن گفتند. آنچه مسلم است، تعداد زیادی از مردم در آن روز جان باختند و شمار بیشتری مجروح و بازداشت شدند.
واکنشها در داخل و خارج از کشور
خبر کشتار میدان ژاله با سرعت در سراسر تهران و سپس در دیگر شهرها منتشر شد. امام خمینی (ره) که در آن زمان در نجف به سر میبردند، در پیامی شدیداللحن این واقعه را «قتلعام» ملت بیدفاع توصیف کردند و آن را نشانه استیصال رژیم دانستند. این پیام که از طریق نوارهای کاست و اعلامیهها دستبهدست میشد، موجی از خشم و اندوه را در میان مردم برانگیخت.
در داخل کشور نیز مراجع تقلید، روحانیون، دانشگاهیان و گروههای مختلف سیاسی کشتار ۱۷ شهریور را محکوم کردند. بازار تهران و بسیاری از اصناف در اعتراض به این جنایت دست به اعتصاب زدند و اعتصابها بهتدریج به مراکز صنعتی، نفتی و اداری گسترش یافت. در سطح بینالمللی نیز خبرنگاران مقیم تهران، از جمله خبرنگاران خبرگزاریهای غربی، تصاویری از اجساد شهدا و مجروحان مخابره کردند که بازتاب گستردهای در رسانههای جهان داشت و چهره حکومت پهلوی را بیش از پیش مخدوش کرد.
۱۷ شهریور؛ نقطه بیبازگشت انقلاب
اهمیت تاریخی جمعه خونین تنها در شمار شهدای آن خلاصه نمیشود، بلکه در پیامدهای سیاسی و روانی آن نهفته است. بسیاری از تحلیلگران تاریخ معاصر، ۱۷ شهریور را نقطه بیبازگشت در رابطه مردم و رژیم پهلوی میدانند. تا پیش از این روز، برخی محافل داخلی و خارجی هنوز از امکان مصالحه یا اصلاحات سخن میگفتند، اما پس از کشتار میدان ژاله، اعتماد عمومی به هرگونه راهحل در چارچوب رژیم از بین رفت و شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» به مطالبهای فراگیر تبدیل شد.
از سوی دیگر، این واقعه نشان داد که علیرغم برخوردهای خشن، اراده مردم برای حضور در خیابانها تضعیف نشده است. تنها چند ماه پس از جمعه خونین، راهپیماییهای میلیونی تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷ و سپس اعتصاب کارکنان صنعت نفت، پایههای حکومت را به لرزه درآورد و سرانجام به پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن همان سال انجامید.
یاد و نام شهدای جمعه سیاه
امروز میدان شهدا در مرکز تهران، یادمان شهدای ۱۷ شهریور است؛ میدانی که نام پیشین آن «ژاله» بود و اکنون به احترام خونهای ریختهشده در آن روز، به «شهدا» تغییر یافته است. هر ساله در سالگرد این واقعه، مراسم بزرگداشت شهدا با حضور خانوادههای معظم شهدا، مسئولان و اقشار مختلف مردم برگزار میشود و روایت آن روز از طریق مستندها، فیلمهای آرشیوی و خاطرات بازماندگان بازگو میشود.
فیلمهای بهجامانده از آن دوران، از جمله تصاویر ثبتشده توسط خبرنگاران و فیلمبرداران داخلی و خارجی، سندی زنده از مظلومیت مردم و خشونت عریان حکومت نظامی است؛ اسنادی که نسلهای جدید را با حقیقت آنچه بر ملت ایران گذشت، آشنا میکند.
هفدهم شهریور یادآور این حقیقت است که ایستادگی یک ملت، حتی در برابر گلوله، میتواند سرنوشت تاریخ را تغییر دهد. خونی که در جمعه خونین بر سنگفرش میدان ژاله جاری شد، نهتنها فراموش نشد، بلکه به بذری برای رویش انقلابی بزرگ و تداوم روح مقاومت در حافظه جمعی ایرانیان تبدیل شد.
نظرات (0)