در میان خیابانهای شلوغ و ساختمانهای نوساز اهواز، هنوز میتوان گوشههایی از تاریخ شهر را پیدا کرد؛ بناهایی که با آجر، چوب و شیشههای رنگی، خاطره دهههای گذشته را زنده نگه داشتهاند. خانه ماپار یکی از همین بناهای ارزشمند است؛ عمارتی تاریخی که نه تنها یادگار معماری جنوب ایران به شمار میرود، بلکه امروز به پاتوقی فرهنگی برای اهالی هنر، ادبیات و گردشگران تبدیل شده است.
نشانی خانه ماپار در قلب تاریخی اهواز
خانه ماپار در محدوده بافت قدیمی اهواز و در محله نادری قرار گرفته است. نشانی دقیق آن در منابع گردشگری، خیابان سلمان فارسی، خیابان خوانساری، پایینتر از خیابان کافی، پلاک ۵۵۱ ذکر شده است. همین قرارگیری در مرکز شهر باعث شده دسترسی به آن برای شهروندان و مسافران بسیار آسان باشد و بتوان بازدید از آن را در کنار گشتوگذار در دیگر جاذبههای شهری مانند کارون و پلهای معروف اهواز قرار داد.
اهمیت موقعیت این خانه زمانی بیشتر میشود که بدانیم بخش بزرگی از بافت تاریخی اهواز در دهههای گذشته دستخوش تخریب و نوسازی شده است. در چنین شرایطی، باقی ماندن خانهای اصیل با حیاط مرکزی و معماری بومی، خود به تنهایی ارزشی دوچندان دارد و حفظ آن به معنای حفظ بخشی از حافظه جمعی و هویت شهری اهواز است.
تاریخچهای از دوره پهلوی اول تا ثبت ملی
درباره سال دقیق ساخت خانه ماپار روایتهای متفاوتی وجود دارد، اما اغلب پژوهشگران حوزه معماری و میراث فرهنگی، آن را متعلق به دوره پهلوی اول و سالهای ابتدایی حکومت رضاشاه میدانند. نام بنا نیز به عبدالمجید ماپار، از تاجران سرشناس آن دوره نسبت داده میشود که این عمارت را به عنوان محل سکونت بنا کرد.
این خانه در دورهای ساخته شد که اهواز به سرعت در حال توسعه بود و معماری شهری آن ترکیبی از ویژگیهای بومی جنوب و الگوهای رایج معماری اوایل قرن حاضر را به نمایش میگذاشت. خانه ماپار نمونهای گویا از همین دوره گذار است؛ جایی که مصالح بومی، اقلیم گرم و سبک زندگی جنوبی در کنار ظرافتهای معماری آن زمان قرار گرفته است.
پس از سالها استفاده مسکونی، بنا دچار فرسودگی شد تا اینکه با نظارت اداره میراث فرهنگی مورد مرمت قرار گرفت. این عمارت در پنجم آذر ماه سال ۱۳۸۰ با شماره ۴۲۲۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و رسماً به عنوان یکی از بناهای واجد ارزش تاریخی و معماری کشور شناخته شد. کارشناسان تأکید میکنند که ثبت ملی اگرچه گامی مهم است، اما تداوم حفاظت، رسیدگی مستمر و بهرهبرداری فرهنگی درست، ضامن ماندگاری چنین آثاری خواهد بود.
معماری آجری با امضای اقلیم جنوب
نخستین چیزی که در بدو ورود به خانه ماپار نگاه را به خود جلب میکند، نمای آجری و سردر چشمنواز آن است. در آجرکاری سردر از شیوه سنتی «خفته و راسته» استفاده شده؛ به این معنا که آجرها به صورت افقی و عمودی در کنار هم چیده شدهاند. این تکنیک علاوه بر استحکام بیشتر، جلوهای تزئینی و ریتمیک به نما بخشیده است.
بنای اصلی حدود ۵۵۰ متر مربع وسعت دارد و در دو طبقه به همراه یک زیرزمین ساخته شده است. وجود زیرزمین در خانههای جنوب ایران یک انتخاب تزئینی نبود، بلکه پاسخی هوشمندانه به اقلیم بود. در گرمای طاقتفرسای اهواز، زیرزمین فضایی خنکتر و قابل تحملتر برای زندگی در ساعات اوج گرما فراهم میکرد. سقف برخی بخشها نیز با تیرهای چوبی پوشیده شده که در کنار درهای چوبی و پنجرههای قدیمی، حس اصالت بنا را تقویت میکند.
پنجرههای شیشهرنگی خانه نیز از عناصر شاخص آن هستند. بازی نور خورشید با شیشههای رنگی، انعکاس آن در حوض میانی حیاط و احاطه شدن فضا با سبزی باغچهها، همان الگوی آشنای خانههای تاریخی ایرانی را تداعی میکند؛ جایی که زیباییشناسی و کارکرد در کنار هم معنا پیدا میکنند.
دو حیاط، یک حوض و نخل معروف به «قهرکرده»
ساختار خانه ماپار بر اساس الگوی حیاط مرکزی شکل گرفته و دارای دو حیاط مجزا است که اتاقها پیرامون آنها سازماندهی شدهاند. حوض، باغچههای سرسبز، درهای چوبی و درختان قدیمی، فضایی متفاوت از آپارتمانهای امروزی ایجاد کرده و عطر زندگی سنتی جنوب را به مشام میرساند.
در میان همه این عناصر، یک سوژه بیش از همه محبوب عکاسان و بازدیدکنندگان است: نخل خمیده حیاط. این نخل با فرم خاص و کج خود، در میان مردم محلی و گردشگران به «نخل قهرکرده» معروف شده و به نوعی به نماد تصویری خانه ماپار تبدیل شده است. بسیاری از کسانی که به این خانه سر میزنند، عکسی به یادگار با این نخل ثبت میکنند.
از خانهای مسکونی تا پاتوق فرهنگی اهواز
آنچه خانه ماپار را از بسیاری از بناهای تاریخی متمایز میکند، حیات دوباره آن پس از مرمت است. این بنا برخلاف برخی آثار تاریخی که تنها به ویترینی برای بازدید از پشت نرده تبدیل میشوند، کاربری فرهنگی و اجتماعی فعالی پیدا کرده است.
بر اساس گزارشها، از اواخر دهه ۱۳۷۰ زیرزمین خانه به عنوان فضای کتابخانهای و ادبی مورد استفاده قرار گرفت و برنامههایی چون حافظخوانی و شبهای شعر در آن برگزار شد. در سالهای بعد نیز این مجموعه میزبان نمایشگاههای هنری، رویدادهای صنایع دستی، نشستهای ادبی و برنامههای فرهنگی متنوع بوده است.
این رویکرد، خانه را از یک اثر تاریخی صرف به یک فضای زنده شهری تبدیل کرده است؛ جایی که مردم میتوانند نه تنها معماری را تماشا کنند، بلکه آن را تجربه کنند، در آن بنشینند، چای بنوشند و با تاریخ به شکل ملموس ارتباط بگیرند. به باور کارشناسان میراث فرهنگی، همین مشارکت مردمی و استفاده روزمره است که ضامن بقای بناهای تاریخی در درازمدت خواهد بود.
چرا بازدید از خانه ماپار را نباید از دست داد؟
برای گردشگری که به اهواز سفر میکند، خانه ماپار فرصتی برای دیدن چهرهای متفاوت از این شهر است؛ چهرهای فراتر از کارون و پلها. ترکیب معماری آجری، حیاط باصفا، حوض فیروزهای، شیشههای رنگی و فضای فرهنگی دنج، تجربهای آرام و دلنشین را در دل گرمای جنوب فراهم میکند.
حتی برای کسانی که علاقه تخصصی به تاریخ و معماری ندارند نیز این خانه جذاب است، چرا که فضاهای پذیرایی و فرهنگی آن امکان استراحت و ثبت خاطره را فراهم کرده است. به نوعی، خانه ماپار نشان میدهد که چگونه میتوان یک بنای تاریخی را با نیازهای امروز پیوند زد؛ بیآنکه اصالت آن خدشهدار شود.
در نهایت، خانه ماپار تنها مجموعهای از آجر و چوب نیست؛ روایتی از سازگاری معماری با اقلیم، از هنر دست استادکاران قدیمی و از سبک زندگی مردمانی است که حیاط و سایه و حوض را قلب خانه میدانستند. حفظ و معرفی چنین بناهایی، حفظ بخشی از هویت فرهنگی جنوب ایران است؛ هویتی که در آجرهای خفته و راسته، در خنکای زیرزمین و در سایه نخل قهرکرده همچنان نفس میکشد.
نظرات (0)