پل تاریخی خاتون در کرج، یکی از مهمترین یادگارهای معماری و ارتباطی استان البرز، پس از یک دوره مرمت اصولی و مبتنی بر مطالعات علمی، وارد مرحله تازهای از حیات خود شده است. بنایی که سالها با آسیبهای متناوب و مرمتهای مقطعی دستوپنجه نرم میکرد، اکنون به گفته مسئولان میراث فرهنگی، از نظر سازهای احیا شده و آماده بازگشت به متن زندگی شهری و گردشگری کرج است.
شهباز محمودی، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز، با تشریح پیشینه و روند احیای این اثر تاریخی گفته است پل خاتون تنها یک پل قدیمی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی شهر کرج محسوب میشود و حفاظت از آن، صیانت از یک محور ارتباطی کهن در منطقه است.
بنایی با لایههای تاریخی از سلجوقی تا قاجار
به گفته محمودی، این پل در طول تاریخ با نامهای متفاوتی از جمله پل خاتون، پل صفوی و پل کرج شناخته شده و ادارهکل میراث فرهنگی آن را با عنوان «پل صفوی» به ثبت رسانده است. اما مطالعات باستانشناسی پیشین تصویر دقیقتری از قدمت آن ارائه میدهد.
بر اساس بررسیها، پایههای اصلی پل به دوره سلجوقی بازمیگردد، در حالی که کالبد کنونی آن در دوره صفویه شکل گرفته است. به این ترتیب، پل خاتون سازهای تکدورهای نیست، بلکه لایههای مختلف تاریخی را در خود جای داده و هویت آن حاصل انباشت قرنها ساخت و مرمت است.
این روند در دورههای بعدی نیز ادامه یافته است؛ بهویژه در دوره قاجار مرمتهایی بر روی پل انجام شده که نشان میدهد این گذرگاه همواره بهعنوان یک عنصر حیاتی در شبکه راهها و ارتباطات منطقه مورد توجه بوده است. همین تداوم کاربری تاریخی، ارزش پل را فراتر از یک اثر معماری صرف میبرد و آن را به سندی زنده از تحولات شهری و ارتباطی کرج تبدیل میکند.
از تغییر کاربری در دهه ۱۳۱۰ تا آسیبهای مکرر عرشه
نقطه عطف در کاربری معاصر پل، به سال ۱۳۱۵ بازمیگردد؛ زمانی که پل پهلوی در مجاورت پل خاتون احداث شد. با بهرهبرداری از پل جدید برای عبور خودروها، پل خاتون از مسیر سواره خارج شد و عملا به گذرگاهی پیاده تبدیل شد. با این حال، تغییر کاربری به معنای پایان مشکلات سازهای آن نبود.
محمودی توضیح میدهد که در دهه ۷۰ آسیبهایی در عرشه پل پدیدار شد. در سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ حفرهای در عرشه ایجاد شد که در همان مقطع عملیات مرمت و بازسازی روی آن صورت گرفت. اما این آسیبها ریشهایتر از آن بود که با اقدامات مقطعی برطرف شود.
در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ دوباره حفرهای بزرگ در عرشه پل دهان باز کرد؛ حفرهای با طول حدود دو و نیم متر و عرض ۸۰ تا ۹۰ سانتیمتر. تکرار این حادثه پس از دو دهه، این پیام روشن را داشت که روشهای گذشته دیگر پاسخگو نیست و پل برای نجات به یک مداخله اساسی، علمی و مبتنی بر مطالعات دقیق نیاز دارد.
تصمیم برای مرمتی اصولی؛ از فسخ قرارداد تا انتخاب مرمتگر متخصص
با توجه به سابقه آسیبها و مرمتهای پیشین، شورای فنی استان و وزارت میراث فرهنگی وارد عمل شدند و بر لزوم انجام مطالعات جامع پیش از هرگونه عملیات اجرایی تاکید کردند. در همین راستا، در سال ۱۴۰۰ پیمانکاری برای اجرای مرمت انتخاب شد، اما به دلیل نداشتن تخصص کافی برای چنین پروژه حساسی، قرارداد او فسخ شد.
از سال ۱۴۰۱ با برگزاری نشستهای تخصصی با شورای فنی وزارت میراث فرهنگی، مسیر جدیدی ترسیم شد: انجام مطالعات دقیق و همهجانبه درباره وضعیت بنا، آسیبشناسی سازه، مصالح و بستر رودخانه، تا هرگونه مداخله مرمتی بر اساس شناخت کامل صورت گیرد.
به گفته معاون میراث فرهنگی البرز، با همکاریهای انجامشده سرانجام امکان واگذاری پروژه به یکی از مرمتگران شناختهشده و باسابقه کشور فراهم شد؛ فردی که تجربه مرمت بناهای تاریخی در نقاط مختلف ایران را در کارنامه دارد. همین انتخاب تخصصی، گره چندساله پل خاتون را گشود.
نتیجه این فرآیند، به ثمر نشستن عملیات مرمت در اوایل خرداد ۱۴۰۴ بود. محمودی تاکید کرده است که در حال حاضر، عملیات مرمتی پل به طور کامل به پایان رسیده و سازه از نظر فنی و حفاظتی آماده بهرهبرداری است.
گام بعدی؛ ساماندهی پیرامون پل و اتصال به پاکرود
مسئولان میراث فرهنگی البرز میگویند پایان مرمت، پایان کار برای پل خاتون نیست. اگر قرار است یک بنای تاریخی واقعا به زندگی شهری بازگردد، حفاظت از کالبد بنا به تنهایی کافی نیست و باید برای فضای پیرامونی و نحوه حضور مردم در آن نیز برنامهریزی کرد.
در همین راستا، پس از اتمام مرمت، نشستهایی با شهرداری کرج برگزار شده و شهرداری نیز به گفته محمودی «پای کار آمده است». بر اساس برنامه اعلامشده، شهرداری با بهکارگیری مشاور، طرح پاکسازی و ساماندهی فضای زیر پل را در دستور کار قرار داده است.
هدف، تبدیل محوطه پیرامونی پل به یک فضای تفریحی و گردشگری است؛ فضایی که قرار است به پاکرود بالادست پل متصل شود تا مجموعه پل خاتون از یک اثر تاریخی منفرد، به یک مجموعه پیوسته فرهنگی ـ تفریحی تبدیل شود که شهروندان و گردشگران بتوانند از ظرفیتهای آن به شکل روزمره استفاده کنند.
به این ترتیب، پل خاتون که روزگاری مهمترین گذرگاه ارتباطی کرج بود و سپس به حاشیه رانده شد، حالا در مسیر «تولدی دوباره» قرار گرفته است؛ تولدی که نه فقط با استحکامبخشی به آجرها و پایههای کهن، بلکه با پیوند دوباره آن با شهر و شهروندان معنا پیدا میکند.
نظرات (0)