سقایی؛ سنتی دیرپا در فرهنگ شیعی
در فرهنگ شیعی، آب نه تنها مایه حیات، که نمادی عمیق از ایثار، ایمان و پیوند با حماسه کربلا محسوب میشود. سنت سقایی در اعتاب مقدس، فراتر از یک خدمت رفاهی ساده، آیینی معرفتی است که به تأسی از سلوک حضرت ابوالفضل العباس(ع) شکل گرفته است. در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)، این خدمت از نخستین سالهای شکلگیری بارگاه در سال ۲۰۱ قمری، بستری برای تجلی ارادت شیفتگان اهل بیت(ع) بوده است.
پیشینه هزارساله خدمت سقایی
بر اساس اسناد و اشیای تاریخی موجود در موزه آستان مقدس، دیرینگی خدمت سقایی در حرم فاطمی دستکم به هزار سال پیش بازمیگردد. وجود مرقد باشکوه در دوره سلجوقی و نیز ابزارهای قدیمی سقایی در موزه حرم، گواهی بر این پیشینه دیرپاست. با سامانیافتن تشکیلات حرم فاطمی در دوره صفویه، سقایی از یک خدمت سنتی به منصبی رسمی و شغل حرمی با حقوق و مواجب مشخص تبدیل شد.
در دورههای افشاریه، زندیه، قاجار و پهلوی نیز این شغل تداوم یافت و «سقاخانه»، «آبدارخانه» و «آبخوری» از فضاهای اصلی خدمترسانی به زائران و خادمان به شمار میآمدند. وجود سقاخانهها، آبانبارها، آبراهها و حوض صحن اتابکی نیز نشاندهنده نهادینه بودن این سنت در حرم بانوی کرامت است.
مستندات مالی و اداری سقایی در اسناد تاریخی
بررسی اسناد سیاقی و مالی دفتری کهن آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س) نشان میدهد که سقایی از سدههای گذشته، نه یک خدمت موردی، بلکه شغلی شناختهشده و تعریفشده در سازمان خدمات حرم مطهر بوده است. در سند دخل و خرج آستانه به سال ۱۱۳۹ قمری، مشخص شده که سقاها خادمانی بودند که زیر نظر «خادمباشی» انجام وظیفه میکردند و عضو کشیکهای تعریفشده حرم نبودند.
در سند جمع و خرج آستان مقدس فاطمی به سال ۱۱۴۷ قمری، از هزینهای با عنوان «خیک و دلو سقایی: ۶۵۰ دینار» یاد شده که نشان از تهیه ابزار مشخص برای این خدمت دارد. همچنین در نسخه مداخل و مخارج سال ۱۱۴۸ قمری، عبارت «کاسه سقایی ۸ عدد، فی ۱۰ دینار، ۸۰ دینار» ثبت شده است که از بودجه مستقل و ساختار هزینهای مشخص این خدمت حکایت میکند.
سقا و هویت شغلی در اسناد قاجاری
در سند سیاق ۱۲۶۶ قمری، عبارت «الواصل تصرفی ورثه آقا علی سقا» به کار رفته که نشان میدهد عنوان «سقا» یک هویت شغلی شناختهشده بوده و در اسناد مالی و حقوقی با همین عنوان ثبت میشده است. همچنین در کتابچه سیاقی «دستورالعمل جمع و خرج موقوفات» در ۲۵ شوال ۱۳۰۴ قمری، از «دکه شمعفروشی، طرف سقاخانه» یاد شده که نشاندهنده جایگاه ثابت و شناختهشده سقاخانه در محیط حرم مطهر است.
ابزارهای تاریخی و هنری سقایی
بخشی مهم از پیشینه خدمت سقایی در حرم مطهر فاطمی، در اشیای قدیمی و ابزارهای تاریخی محفوظ در موزه آستان مقدس قابل بازخوانی است. سنگآبه کشکولی با پایه مجزا به ابعاد ۹۸×۶۲×۳۰ سانتیمتر، نمونهای ارزشمند از این ابزار است که با اشعار حکشده بر لبه و انتساب به والیخان از نوادگان فتحعلیشاه قاجار به تاریخ ۱۲۵۱ قمری، هویتی تاریخی یافته است.
وجود جامها و کاسههای برنجی و مسی در موزه فاطمی که با عبارت «وقف بر حضرت عباس(ع)» مزین شدهاند، نشانه آشکاری از تأسی واقفان به سلوک سقای کربلا و پیوند عمیق این سنت با فرهنگ عاشورا است.
گذار از سنت به مدرنیته در خدمت سقایی
اسناد دوره قاجار تا پهلوی اول، تصویری از تعامل سنت سقایی با مقتضیات زمانه ارائه میدهند. در سال ۱۳۳۸ شمسی، شیخ علی سقا و ولیالله سقا در نامهای به تولیت وقت، خواستار بازگرداندن محل سنگآب به جایگاه اولیه خود شدند. این درخواست نشاندهنده آغاز فشارهای اداری برای تغییر شیوههای سنتی سقایی بود.
پرونده «جمعآوری سقاهای صحنین» در سال ۱۳۴۴ شمسی، تقابل میان اداره بهداشت قم و سقاهای حرم را ثبت کرده است. این سند که حاوی اعتراض سقاها به جمعآوری سنگآبها و اصرار اداره بهداشت بر نصب شیرهای آبخوری است، دوره گذار از ابزارهای سنتی به سازوکارهای جدید بهداشتی را به وضوح ترسیم میکند. در سندی دیگر از سال ۱۳۳۲ شمسی، «اجرت تبدیل سقاخانه برنجی به سماور» ثبت شده که نشان از تطبیق این سنت با فناوریهای روز دارد.
وقفنامهها و تأمین هزینه سقاخانهها
وقفنامه مسجد طباطبایی به تاریخ ۱۳۳۲ شمسی، در بند سیزدهم خود، «تهیه آب شرب خنک» را از محل درآمد اجارهبهای دکاکین موقوفه به عنوان یکی از مصارف دارای اولویت تعیین کرده است. این نشان میدهد که تأمین آب آشامیدنی زائران همواره یکی از دغدغههای اصلی واقفان و متولیان حرم بوده است.
اسناد دهه ۱۳۴۰ شمسی نیز حاوی درخواستهایی برای ساخت سقاخانههای جدید با لولهکشی و شیرهای مدرن است. در شهریور ۱۳۴۲ شمسی، سید نورالدین ابهری در نامهای به تولیت حرم، کمبود آب زائران را انگیزه اصلی ساخت سقاخانه جدید معرفی کرده و درباره محل نصب شیرها، منبع و لولهکشی گفتوگو شده است.
اهمیت بازخوانی اسناد تاریخی
بازخوانی اسناد قدیمی آستان مقدس و گونهشناسی وسایل تاریخی و موزهای، برای مستندنگاری هویت تمدنی و آیینهای مذهبی و خدماتی این بارگاه منور ضروری است. این اسناد نه تنها از حیث مذهبی، که از منظر جامعهشناسی تاریخی، مردمشناسی و هنر نیز ارزش پژوهشی بالایی دارند و لایههای پنهانی از حیات اجتماعی و اداری سنت سقایی را آشکار میسازند.
نظرات (0)