بازار جهانی گیاهان دارویی به یکی از پرسودترین و رو به رشدترین بخشهای اقتصاد کشاورزی در جهان تبدیل شده است. بر اساس آمارهای جهانی، گردش مالی این حوزه در سال ۲۰۲۳ به ۱۲۰ میلیارد دلار رسیده و پیشبینیها حاکی از آن است که این رقم تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۵۰۰ میلیارد دلار افزایش خواهد یافت. با وجود ظرفیتهای کمنظیر اقلیمی و تنوع گونهای در ایران، سهم کشورمان از این بازار بزرگ همچنان کمتر از نیم درصد برآورد میشود.
محمدعلی رضایی، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآوردههای غذایی ایران در نشست خبری اخیر خود با اعلام این آمار، بر ضرورت تغییر رویکرد در تولید، فرآوری و صادرات گیاهان دارویی تأکید کرد و چالشهای پیش روی این صنعت را تشریح نمود.
بازاری ۱۲۰ میلیارد دلاری با رشد چهار برابری تا ۲۰۵۰
به گفته رضایی، روند رو به رشد تقاضای جهانی برای داروهای گیاهی، فرآوردههای طبیعی، مکملهای غذایی و محصولات آرایشی-بهداشتی با منشأ گیاهی، مهمترین عامل جهش ارزش بازار گیاهان دارویی است. کشورهای پیشرو با سرمایهگذاری در زنجیره ارزش، از کشت علمی و ارگانیک تا فرآوری، بستهبندی و برندسازی، سهم قابل توجهی از این گردش مالی را به خود اختصاص دادهاند.
این در حالی است که ایران با وجود برخورداری از بیش از ۸ هزار گونه گیاهی و حدود ۲ هزار گونه با خاصیت دارویی و همچنین اقلیمهای متنوع از مناطق خشک و کویری تا کوهستانی و معتدل، هنوز نتوانسته جایگاه متناسب با ظرفیتهای خود را در بازار جهانی به دست آورد. سهم کمتر از نیمدرصدی ایران، نشاندهنده فاصله میان ظرفیت بالقوه و عملکرد بالفعل این بخش است.
زنگ خطر سموم پرخطر و دوره کارانس بالا
رئیس اتحادیه گیاهان دارویی یکی از مهمترین چالشهای تولید گیاهان دارویی در کشور را استفاده از سموم با دوره کارانس بالا عنوان کرد. دوره کارانس به مدت زمانی گفته میشود که پس از سمپاشی باید سپری شود تا بقایای سم از محصول زدوده شود و مصرف آن بیخطر باشد.
به گفته وی، ورود سموم با دوره ماندگاری طولانی به بازار، علاوه بر تهدید سلامت مصرفکنندگان، مشکلات جدی در حوزه صادرات ایجاد کرده است. رضایی تأکید کرد: «سالهاست تلاش کردهایم فرهنگ تولید محصولات کشاورزی و گیاهان دارویی ارگانیک را جا بیندازیم، اما همچنان در این مسیر با موانع جدی مواجه هستیم.»
وی با اشاره به ارتباط مستقیم مصرف بیرویه سموم با شیوع برخی بیماریها و افزایش مصرف دارو، تصریح کرد که اصلاح الگوی مصرف سموم و حرکت به سمت تولید سالم، نه یک انتخاب بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ سلامت جامعه و اعتبار صادراتی کشور است.
چالش صادرات به اروپا؛ مهلت ۶ ماهه برای حذف سموم
پیامد استفاده از سموم غیرمجاز و پرخطر، در حوزه صادرات بهوضوح نمایان شده است. رضایی با اشاره به تجربه تلخ دو سال گذشته گفت: در صادرات محصولات کشاورزی و گیاهان دارویی به اتحادیه اروپا با مشکلات بسیاری مواجه شدیم، تا جایی که طرف اروپایی حدود ۶ ماه فرصت داد تا بقایای سموم پرخطر از محصولات صادراتی بهطور کامل حذف شود.
اتحادیه اروپا بهعنوان یکی از سختگیرترین بازارها در حوزه استانداردهای بهداشتی و باقیمانده سموم (MRL)، محصولات وارداتی را با دقت بالا پایش میکند و در صورت مشاهده تخلف، علاوه بر مرجوع کردن محمولهها، محدودیتهای طولانیمدت برای صادرکننده اعمال میکند. این موضوع ضرورت شناسنامهدار کردن محصولات و رهگیری کامل زنجیره تولید تا عرضه را دوچندان میکند.
زعفران ارگانیک؛ الگویی برای تغییر
یکی از محورهای اصلی برنامه اتحادیه برای ارتقای کیفیت و ارزش افزوده، توسعه کشت ارگانیک زعفران بوده است. به گفته رضایی، تلاش برای کشت و تولید زعفران ارگانیک از حدود یک دهه پیش آغاز شده و در این مدت کشاورزان به دریافت گواهی ارگانیک تشویق شدهاند.
با این حال، هزینه بالای دریافت گواهینامه ارگانیک و توان مالی محدود کشاورزان خرد، از جمله موانع اصلی در مسیر توسعه این کشت بوده است. برای حل این چالش، اتحادیه کارخانجات و شرکتهای فرآوری را مجاب کرده تا به سمت کشت قراردادی حرکت کنند.
در مدل کشت قراردادی، کارخانه بهعنوان خریدار تضمینی، نهادهها، آموزش و حمایت فنی را در اختیار کشاورز قرار میدهد و محصول تولید شده را با قیمت توافقی و بالاتر خریداری میکند که این امر ریسک تولیدکننده را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد.
- قیمت هر کیلوگرم زعفران معمولی در بازارهای صادراتی حدود ۱۲۰۰ دلار است
- همین مقدار برای زعفران ارگانیک با گواهی معتبر، تا دو برابر یعنی حدود ۲۴۰۰ دلار به فروش میرسد
- این اختلاف قیمت، انگیزه اقتصادی قدرتمندی برای کشاورزان بهمنظور گذار به تولید ارگانیک ایجاد میکند
رضایی این سیاستگذاری را نمونهای موفق از تشویق بهرهبرداران از طریق سازوکار بازار دانست و تأکید کرد که تعمیم این الگو به سایر گیاهان دارویی مانند زیره، آویشن، بابونه، بادرنجبویه و آنغوزه میتواند درآمد ارزی کشور را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
ارزش صادرات ۷۰۰ میلیون دلاری؛ زعفران در صدر
بر اساس آمار ارائهشده در این نشست، مجموع ارزش صادرات گیاهان دارویی و زعفران ایران حدود ۷۰۰ میلیون دلار در سال است. از این میزان:
- ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار مربوط به صادرات زعفران است که ایران بزرگترین تولیدکننده آن در جهان محسوب میشود
- ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلار باقیمانده به سایر گیاهان دارویی، عرقیات و فرآوردههای مرتبط اختصاص دارد
این رقم در مقایسه با ظرفیتهای ایران و همچنین حجم ۱۲۰ میلیارد دلاری بازار جهانی، بسیار ناچیز است و نشان میدهد که بخش عمدهای از ارزش افزوده این محصولات، در حلقههای فرآوری، بستهبندی و برندسازی در خارج از کشور ایجاد میشود. خامفروشی و فلهفروشی، همچنان آفت اصلی صادرات گیاهان دارویی ایران است.
ضرورت شناسنامهدار کردن و حرکت به سمت تولید پایدار
رئیس اتحادیه گیاهان دارویی در پایان بر لزوم شناسنامهدار کردن تمامی محصولات از مزرعه تا بازار تأکید کرد. شناسنامهدار کردن به معنای ثبت دقیق اطلاعات مربوط به محل کشت، نوع بذر، میزان و نوع سم و کود مصرفی، زمان برداشت و نتایج آزمونهای آزمایشگاهی است که امکان رهگیری و تضمین سلامت محصول را فراهم میکند.
کارشناسان معتقدند برای افزایش سهم ایران از بازار جهانی گیاهان دارویی، باید اقداماتی همچون توسعه کشت ارگانیک و قراردادی، ایجاد آزمایشگاههای مرجع برای سنجش باقیمانده سموم، حمایت مالی از کشاورزان برای اخذ گواهیهای بینالمللی، توسعه صنایع فرآوری و اسانسگیری در داخل کشور و برندسازی زعفران و سایر گیاهان شاخص ایرانی بهصورت جدی در دستور کار قرار گیرد.
با توجه به روند رو به رشد تقاضای جهانی برای محصولات طبیعی و سالم، ایران میتواند با تکیه بر تنوع زیستی کمنظیر و دانش بومی خود، در صورت اصلاح سیاستها و رفع موانع تولید و صادرات، سهم خود را از بازار ۵۰۰ میلیارد دلاری آینده به چندین برابر وضع موجود افزایش دهد.
نظرات (0)