حریم تاریخی تختجمشید بار دیگر در کانون یک تصمیم بحثبرانگیز شهری قرار گرفته است؛ تصمیمی که به گفته متولیان میراث فرهنگی، بدون توجه به هشدارهای کارشناسی و مخالفتهای رسمی، به تصویب نهایی رسیده و میتواند آینده یکی از مهمترین محوطههای جهانی ایران را تحت تاثیر قرار دهد.
بر اساس گزارشها، حدود ۱۱۰ هکتار از اراضی واقع در حریم درجه ۲ میراث جهانی تختجمشید در محدوده روستای مهدیه، به محدوده شهری مرودشت الحاق شده است؛ الحاقی که به گفته مسئولان پایگاه جهانی پارسه، با فشار برخی ذینفعان و در سکوت نهادهای مسئول به سرانجام رسیده است.
ماجرای الحاق ۱۱۰ هکتاری در حریم درجه ۲ چیست؟
روستای مهدیه در محور ورودی تختجمشید قرار دارد؛ محدودهای حدود ۱۱۰ هکتاری که اگرچه بافت مسکونی دارد، اما سالها در وضعیت بلاتکلیف مدیریتی به سر میبرده است. این محدوده نه به طور کامل تحت سازوکار شهرداری اداره میشده و نه از نظارت دهیاری و ضوابط روستایی تبعیت میکرده است.
همین آشفتگی کالبدی و مدیریتی در ورودی مهمترین محوطه هخامنشی کشور، از سال ۱۴۰۳ بهانهای برای طرح موضوع الحاق این اراضی به طرح جامع شهر مرودشت شد. استدلال مطرحشده از سوی طراحان این الحاق، «ساماندهی» محور ورودی تختجمشید و ایجاد یک سازوکار شهری منسجم برای مدیریت ساختوسازها و خدمات در این محدوده عنوان شده است.
با این حال، این طرح از همان ابتدا با واکنش منفی نهادهای تخصصی حوزه میراث مواجه شد و مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرد که در نهایت پس از حدود دو سال رفت و برگشت کارشناسی، به تصویب نهایی و الحاق رسمی این محدوده به شهر مرودشت انجامید؛ هرچند به گفته مسئولان، این الحاق فعلا «روی کاغذ» نهایی شده است.
مخالفت قاطع وزارت میراث و شورای راهبری پارسه - پاسارگاد
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همچنین شورای راهبری پایگاههای میراث جهانی پارسه و پاسارگاد، مخالفت صریح خود را با هرگونه گسترش محدوده شهری مرودشت در حریم درجه ۲ تختجمشید اعلام کرده بودند.
بر اساس آنچه در نشستهای کارشناسی این شورا به تایید رسید، راهکار اصولی برای ساماندهی روستای مهدیه و محور منتهی به تختجمشید، نه الحاق شهری، بلکه تهیه و اجرای «طرح هادی روستایی با محوریت توسعه گردشگری» بود. طرحی که بتواند ضمن حفظ ضوابط حفاظتی میراث جهانی، به بهبود سیما، خدمات و زیرساختهای گردشگری این محور کمک کند.
با این وجود، این دیدگاه کارشناسی در تصمیم نهایی لحاظ نشد و طرح الحاق با وجود مخالفتها به تصویب رسید؛ موضوعی که اکنون نگرانی فعالان میراث فرهنگی را نسبت به فشار ساختوساز و گسترش بیضابطه شهری در حریم منظری تختجمشید افزایش داده است.
هشدار سرپرست پایگاه جهانی تختجمشید؛ استعفای اعتراضی
محمدجواد جعفری، سرپرست پایگاه میراث جهانی تختجمشید، با انتقاد از نحوه پیشبرد این پرونده گفته است: «متاسفانه با وجود همه تلاشهای انجامشده، این محدوده به مرودشت الحاق شد و تلاش عملی نیز برای پیشگیری از آن انجام نشد.»
او تاکید کرده که این الحاق در بلندمدت آثار و تبعات منفی بسیاری برای میراث جهانی تختجمشید خواهد داشت و مدعی است با وجود بررسیهای کارشناسی و مخالفتهای مستند، طرح با فشار برخی سودجویان به پیش رفت و در سایه سکوت مسئولان به نتیجه رسید.
جعفری همچنین از اعلام استعفای اعتراضی خود خبر داده و گفته است: «تشریح و حتی رسانهای کردن این مساله نیز فایدهای نداشته و استعفای اعتراضی خود را اعلام کردهام که همچنان باز است.»
به گفته او، هنوز امکان بازگرداندن این مصوبه وجود دارد. مدیریت ارشد استان فارس میتواند با مکاتبه با شورای عالی معماری و شهرسازی درخواست بررسی مجدد و لغو مصوبه را مطرح کند و حتی وزیر راه و شهرسازی نیز در همین مرحله قادر است مصوبه الحاق را لغو کند.
چرا محور مهدیه اهمیت راهبردی دارد؟
سرپرست پایگاه جهانی تختجمشید، محور مهدیه را «خط حائل میان حریم درجه یک و درجه ۲» توصیف کرده است؛ محوری که نقش ضربهگیر حفاظتی را برای هسته اصلی محوطه باستانی ایفا میکند و هرگونه تغییر کاربری یا تراکم ساختوساز در آن، به صورت مستقیم بر منظر فرهنگی و یکپارچگی محوطه اثر میگذارد.
از نگاه کارشناسان میراث، الحاق این محور به شهر و تبعیت آن از ضوابط طرح جامع شهری به جای ضوابط سختگیرانه میراثی، میتواند در آینده به افزایش تراکم، تغییر الگوی ساختوساز و کمرنگ شدن ضوابط حفاظتی منجر شود؛ روندی که بازگشت از آن بسیار دشوار خواهد بود.
حریمهای سهگانه تختجمشید؛ از هسته تاریخی تا کوهستانهای پیرامونی
میراث جهانی تختجمشید و دشت مرودشت دارای سه لایه حریم حفاظتی مصوب است که هر یک ضوابط ویژه خود را دارد و در مجموع ۲۱۵ اثر تاریخی ارزشمند را در بر میگیرد:
- حریم درجه یک: با وسعتی حدود ۶ هزار هکتار، محدوده اصلی شهر تاریخی پارسه و شهر تاریخی استخر و بقایای وابسته به این دو شهر بزرگ را شامل میشود. ضوابط این حریم مبتنی بر «حفظ وضع موجود» و جلوگیری از هرگونه تخریب عرصه و اعیان آثار تاریخی است.
- حریم درجه ۲: با وسعت حدود ۱۷ هزار هکتار، علاوه بر پوشش حفاظتی منظری برای دو شهر تاریخی یادشده، خود شامل ۱۱۰ اثر تاریخی مهم دیگر در دشت مرودشت است. این حریم، پهنه حساسی است که هرگونه توسعه شهری در آن باید با ملاحظات بسیار دقیق منظری و باستانشناختی همراه باشد.
- حریم درجه ۳: کوهستانهای پیرامونی این محوطهها را در بر میگیرد و ضوابط آن بیشتر جنبه پیشگیرانه دارد و بر جلوگیری از استقرار و توسعه صنایع آلاینده بزرگ متمرکز است.
الحاق اخیر دقیقا در حریم درجه ۲ رخ داده است؛ پهنهای که به دلیل تراکم آثار تاریخی و نقش منظری آن، از حساسیت بالایی برخوردار است.
راهحل پیشنهادی کارشناسان؛ طرح ویژه هادی با محور گردشگری
در مقابل ایده الحاق شهری، پیشنهاد مورد اجماع کارشناسان میراث، تدوین یک «طرح ویژه هادی روستایی» برای محور مهدیه با رویکرد گردشگری است. طرحی که ضمن رسمیت بخشیدن به ساماندهی کالبدی و خدماتی روستا، چارچوبهای حفاظتی میراث جهانی را نیز به طور کامل رعایت کند.
چنین طرحی میتواند به جای گسترش مرزهای شهری، بر بهسازی منظر ورودی تختجمشید، ساماندهی خدمات اقامتی و پذیرایی، مدیریت ترافیک گردشگری و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان محلی متمرکز شود؛ بدون آنکه ضوابط حریم درجه ۲ تضعیف شود.
اکنون نگاهها به تصمیم نهادهای بالادستی از جمله شورای عالی معماری و شهرسازی و وزارت راه و شهرسازی دوخته شده است تا مشخص شود آیا این الحاق ۱۱۰ هکتاری که به گفته متولیان میراث، آینده منظر فرهنگی تختجمشید را تهدید میکند، بازنگری و لغو خواهد شد یا به عنوان یک واقعیت جدید در پهنه میراث جهانی پارسه تثبیت میشود.
نظرات (0)