یک دستاورد کم‌سابقه در حوزه سلول‌درمانی، نگاه‌ها را به آینده درمان تومورهای توپر در کودکان معطوف کرده است. بر اساس گزارش منتشرشده در مجله معتبر New England Journal of Medicine، یک کودک سه‌ساله مبتلا به سرطان کبد که بیماری او به مرحله پیشرفته و مقاوم به درمان رسیده بود، پس از دریافت یک درمان آزمایشی مبتنی بر سلول‌های CAR-T به بهبودی کامل رسیده و حتی ۱۲ ماه پس از درمان نیز هیچ نشانه‌ای از بازگشت بیماری در او دیده نشده است.

این نتیجه هرچند مربوط به تنها یک بیمار در یک مطالعه مرحله اولیه است، اما به دلیل دشواری درمان تومورهای توپر با روش CAR-T، اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند مسیر توسعه درمان‌های مشابه برای سرطان‌های مقاوم کبد و ریه را هموار کند.

بیماری پیشرفته‌ای که به درمان‌های رایج پاسخ نداد

کودک مورد مطالعه به هپاتوبلاستوما مبتلا بود؛ شایع‌ترین نوع سرطان کبد در دوران کودکی که معمولاً در سنین بسیار پایین بروز می‌کند. در زمان تشخیص، تومور اولیه در کبد بسیار بزرگ بود و بررسی‌ها نشان داد سرطان به هر دو ریه گسترش یافته و حتی نشانه‌هایی از درگیری احتمالی استخوان نیز وجود داشته است.

برای این بیمار، پروتکل درمانی فشرده‌ای اجرا شد:

  • سه دوره شیمی‌درمانی متوالی
  • یک عمل جراحی بزرگ برای برداشتن تومور اصلی کبد
  • دو عمل جراحی جداگانه برای خارج کردن ضایعات متاستاتیک در ریه‌ها

با وجود این اقدامات تهاجمی، بیماری مدت کوتاهی پس از جراحی‌ها عود کرد و تومور جدیدی بار دیگر در ریه ظاهر شد؛ وضعیتی که نشان می‌داد سرطان به شکل تهاجمی مقاوم شده و گزینه‌های استاندارد دیگر کارایی لازم را ندارند.

ورود به کارآزمایی CARE و درمان GPC3-CAR

در این مرحله، خانواده کودک با تیمی از پژوهشگران دانشکده پزشکی بیلور (Baylor College of Medicine) در آمریکا وارد مطالعه‌ای آزمایشی با عنوان CARE شدند. در این کارآزمایی، درمان پیشنهادی GPC3-CAR بود؛ نوعی سلول‌درمانی شخصی‌سازی‌شده که بر پایه سلول‌های ایمنی خود بیمار ساخته می‌شود.

فرآیند درمان به این صورت است که ابتدا سلول‌های T از خون بیمار جدا می‌شوند، سپس در آزمایشگاه با ویرایش ژنتیکی به گیرنده‌ای مصنوعی به نام گیرنده آنتی‌ژن کایمریک (CAR) مجهز می‌شوند تا بتوانند پروتئینی به نام گلایپیکان-۳ (GPC3) را شناسایی کنند. این پروتئین در سلول‌های سالم کمتر دیده می‌شود اما در برخی سرطان‌های کبد از جمله هپاتوبلاستوما به میزان زیادی افزایش می‌یابد و به همین دلیل هدفی دقیق برای حمله ایمنی به شمار می‌رود. سلول‌های مهندسی‌شده پس از تکثیر، دوباره به بدن بیمار تزریق می‌شوند تا به شکل هدفمند سلول‌های سرطانی را نابود کنند.

تا پیش از این، درمان CAR-T بیشتر برای سرطان‌های خونی مانند لوسمی و لنفوم موفقیت‌آمیز بوده و استفاده از آن برای تومورهای توپر به دلیل محیط پیچیده تومور، دسترسی سخت‌تر سلول‌های ایمنی و خطر عوارض، چالشی بزرگ محسوب می‌شد.

از پاسخ نسبی تا ناپدید شدن کامل علائم

این کودک دو نوبت از سلول‌های GPC3-CAR را دریافت کرد. پس از تزریق اول، نشانه‌های امیدوارکننده‌ای ظاهر شد: ابعاد تومور ریه کوچک‌تر شد و سطح آلفا-فتوپروتئین (AFP) که به عنوان نشانگر زیستی فعالیت تومورهای کبدی در خون سنجیده می‌شود، به طور قابل توجهی کاهش یافت.

هشت هفته بعد، دوز دوم تزریق شد. در بررسی‌های تصویربرداری و آزمایشگاهی پس از آن، پزشکان هیچ نشانه فعال و قابل تشخیصی از سرطان نیافتند و تنها مقدار اندکی بافت اسکار (جای زخم ناشی از تومور قبلی) باقی مانده بود. مهم‌تر آنکه در پیگیری ۱۲ ماهه پس از پایان درمان، کودک همچنان بدون هیچ علامتی از بیماری باقی مانده است.

به گفته دیوید استفین، نویسنده اصلی گزارش و متخصص سرطان کودکان در بیلور، این نتیجه نشان می‌دهد که می‌توان حتی در یک تومور توپر مقاوم به شیمی‌درمانی، به پاسخی کامل و پایدار دست یافت، آن هم بدون ایجاد سمیت سیستمیک قابل توجه که معمولاً نگرانی اصلی در درمان‌های تهاجمی است.

احتمال گسترش CAR-T به تومورهای توپر؛ اما با احتیاط

آندراس هتزی، از دیگر پژوهشگران این مطالعه نیز تأکید کرده است که این یافته‌ها هرچند بسیار دلگرم‌کننده هستند، اما تنها شواهد اولیه از امکان استفاده از CAR-T برای هپاتوبلاستوما را فراهم می‌کنند و نمی‌توان بر اساس یک مورد، درباره اثربخشی و ایمنی آن برای جمعیت بزرگ‌تری از بیماران قضاوت قطعی کرد.

پژوهشگران هشدار می‌دهند که کارآزمایی‌های اولیه ذاتاً با نمونه‌های کوچک و شرایط کنترل‌شده انجام می‌شوند و برای تأیید تعمیم‌پذیری این روش، به مطالعات گسترده‌تر، پیگیری طولانی‌مدت و بررسی عوارض احتمالی نیاز است.

در همین راستا، دو کارآزمایی CARE و IMPACT در حال حاضر در بیلور و مراکز همکار در جریان است تا همین رویکرد هدفمند علیه GPC3 را روی تعداد بیشتری از بیماران مبتلا به تومورهای توپر از جمله انواع سرطان کبد آزمایش کنند.

چرا این دستاورد مهم است؟

هپاتوبلاستوما هرچند نادر است، اما در صورت گسترش به ریه و مقاومت به شیمی‌درمانی، گزینه‌های درمانی بسیار محدود می‌شود و پیوند کبد نیز همیشه ممکن نیست. موفقیت در به‌کارگیری سلول‌درمانی شخصی برای چنین بیماری، سه پیام مهم دارد:

  • اثبات مفهومی اینکه CAR-T می‌تواند از سرطان‌های خونی فراتر رفته و تومورهای توپر را نیز هدف قرار دهد.
  • معرفی GPC3 به عنوان هدفی دقیق و کم‌عارضه برای سرطان‌های کبد مرتبط با افزایش این پروتئین.
  • امید به کاهش نیاز به شیمی‌درمانی‌های پرعارضه و جراحی‌های مکرر در کودکان مبتلا.

منبع اصلی این گزارش، ScienceAlert به نقل از مقاله منتشرشده در New England Journal of Medicine است و باشگاه خبرنگاران جوان نیز آن را بازتاب داده است. پژوهشگران تأکید می‌کنند که تا تکمیل فازهای بعدی کارآزمایی و انتشار نتایج گروه بزرگ‌تری از بیماران، این درمان همچنان در دسته درمان‌های آزمایشی و تحت نظارت دقیق پژوهشی باقی خواهد ماند.