پرونده ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن»، پس از ربع قرن پژوهش و کوشش میدانی، سرانجام در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت تا ایران صاحب سیامین اثر جهانی خود شود. این مجموعه که در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی در شهر بوسان کره جنوبی به ثبت رسید، بر اساس معیار سوم یونسکو (گواهی بر یک سنت فرهنگی یا تمدنی زنده یا ازدسترفته) پذیرفته شده است.
عقابنشین البرز؛ از افسانه تا تاریخ
قلعه الموت در لغت به معنای «آشیانه عقاب» است و در فرهنگ دهخدا چنین توصیف شده که این قلعه میان قزوین و گیلان بر فراز قلهای بلند جای گرفته و به سبب ارتفاع شگفتانگیزش، «الهموت» یعنی عقابآشیان نامیده شده است. این نامگذاری به مرور به «الموت» تغییر یافته است. یونسکو در توصیف رسمی خود این محوطه را مرکز سیاسی، نظامی و فکری اسماعیلیان نزاری معرفی کرده؛ جنبشی تأثیرگذار در جهان اسلام که دامنه نفوذ آن فراتر از ایران تا سراسر دنیای اسلام گسترده بود.
این شبکه استحکاماتی که از اواخر سده پنجم هجری (یازدهم میلادی) به عنوان پایگاه اسماعیلیان ایفای نقش میکرد، نه تنها پناهگاهی امن، بلکه مرکزی علمی و فرهنگی بود. جامعه نزاری تا سقوط الموت در سال ۱۲۵۶ میلادی توسط این دژها پشتیبانی میشد و پس از آن نیز تأثیرات آن بر تاریخ دینی و اندیشگی منطقه تداوم یافت.
هفت دژ در یک شبکه راهبردی
برخلاف تصور رایج که الموت را تنها یک قلعه مجزا میداند، شواهد باستانشناسی نشان میدهد این مجموعه متشکل از یک شبکه بههمپیوسته از هفت دژ اصلی و دهها سازه دفاعی وابسته است. این دژها شامل موارد زیر است:
- قلعه الموت؛ هسته مرکزی و مقر سیاسی، فکری و اداری دولت نزاری
- دژ لمبسر؛ محافظ مرز غربی و محل استقرار نایبالحکومه
- دژ نویزرشاه؛ خزانه دولت و آخرین خط مقاومت
- دژ شمسکلایه؛ مرکز ارتباطات و تأمینرسانی
- دژ قسطینلار؛ ناظر بر راههای جنوبی
- دژ شیرکوه؛ نگهبان ورودی اصلی دره
- قلعه ایلان؛ ناظر بر مسیرهای فرعی جنوبشرقی
زهرا لرزاده، عضو تیم باستانشناسی پرونده ثبت الموت، در این باره میگوید: «مکانگزینی قلعه در دل رشتهکوه البرز، محصور در پرتگاههای سخت و درههای ژرف، با درنظرگرفتن عواملی چون زمینریختشناسی، امنیت و مسائل اداری انجام شده است.» به گفته او، دسترسی مطمئن به منابع آبی، زمینهای حاصلخیز کشاورزی، تأمین خودکفایی غذایی و مصالح ساختمانی بومی از جمله عواملی بودند که این دژ را حتی در برابر طولانیترین محاصرهها تابآور میساختند.
شبکه ارتباط دیداری؛ ابتکاری فراتر از زمان خود
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد این مجموعه، ارتباط دیداری مستقیم میان دژهاست. هر دژ در این سیستم چنان قرار گرفته که با دیگر دژها تماس بصری دارد و امکان ارتباط سریع، هماهنگی دفاعی و کنترل مؤثر بر درههای الموت را فراهم میکرده است. از خود قلعه الموت، دژهای لمبسر و شیرکوه قابل مشاهده هستند و این به فرماندهان اجازه میداد در کمترین زمان ممکن پیامها و دستورات را منتقل کنند.
دژ شیرکوه؛ گنجینهای از آبانبارهای باستانی
حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت که نزدیک به سه دهه بر روی این محوطه پژوهش کرده است، شیرکوه را از نظر موقعیت جغرافیایی یکی از ارزشمندترین دژهای منطقه میداند. به گفته وی، تاکنون ۹ آبانبار در این دژ شناسایی شده و مطالعات جدید نشان میدهد شمار این مخازن احتمالاً به ۱۴ مورد میرسد. این یافتهها حاکی از مدیریت پیشرفته منابع آب و آمادگی برای مقاومت در محاصرههای طولانی است. منابع تاریخی همچنین نشان میدهد که فرمانروایان الموت در مقاطع مختلف از این دژ به عنوان اقامتگاه استفاده میکردند و علاءالدین محمد، ششمین فرمانروای اسماعیلیان الموت، در همین مکان کشته شده است.
دژ شمسکلایه و غارهای هفتگانه
دژ شمسکلایه در نزدیکی معلمکلایه بر روی تودهای عظیم از سنگهای کنگلومرایی ساخته شده و از شهرت فراوانی در منابع تاریخی برخوردار است. این دژ دارای هفت غار طبیعی با نامهای محلی «گرملوکا»، «طویله»، «حمام»، «انبار»، «گزنهسوراخ»، «قبلهلوکا» و «هفتک» است که با دیوارهای سنگی و سازههای خشتی و آجری، معماری منحصربهفردی را شکل دادهاند. شواهد باستانشناسی نشان میدهد این غارها پیش از دوره اسلامی نیز مورد استفاده بودهاند؛ وجود گورستان هزاره نخست پیش از میلاد در دامنه دژ و سفالینههای کشفشده در داخل غارها، گویای استمرار سکونت در این منطقه در دورههای مختلف تاریخی است.
الموت؛ فراتر از یک دژ نظامی
به تأکید باستانشناسان، اهمیت الموت بسیار فراتر از نقش نظامی آن است. برخلاف بسیاری از دژهای کوهستانی ایران که بیشتر کارکردی محلی و صرفاً دفاعی داشتند، الموت به مدت ۱۶۶ سال به عنوان مرکز سیاسی، مذهبی، اداری و علمی دولت نزاری عمل میکرد. سامانههای پیشرفته ذخیره و توزیع آب، انبارهای وسیع مواد غذایی، ورودیهای کنترلشده، دیوارهای عظیم دفاعی و طراحیهایی که از ویژگیهای طبیعی کوهستان به بهترین شکل بهره گرفته بودند، این مجموعه را به یکی از پیشرفتهترین سامانههای دژکوهی در جهان اسلام تبدیل کرده است.
با ثبت این اثر، ایران اکنون ۳۰ محوطه در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد و الموت به عنوان یکی از شاخصترین نمونههای دژکوهی جهان اسلام، جایگاه ویژهای در میان آنها به خود اختصاص داده است.
نظرات (0)