ثبت جهانی مجموعه «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در فهرست میراث جهانی یونسکو، نقطه عطفی در تاریخ حفاظت از میراث فرهنگی ایران به شمار میرود. این موفقیت که پس از ۲۵ سال تلاش مستمر باستانشناسان، مرمتگران و پژوهشگران به دست آمده، نه فقط ثبت یک بنای تاریخی، بلکه به ثمر نشستن مسیری طولانی از پژوهش و حفاظت است.
رویایی که تعبیر شد
روزی که نام الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت، برای بسیاری خبری خوشایند بود، اما کمتر کسی از پشت صحنه این موفقیت آگاه است. بیش از دو دهه کاوش باستانشناسی، مرمتهای دقیق، مستندسازیهای فنی و برنامهریزی هدفمند، پشت این چند کلمه نهفته است. مسیری که با تشکیل پایگاه الموت در اواخر دهه ۱۳۷۰ آغاز شد و با انجام ۱۶ فصل کاوش باستانشناسی ادامه یافت.
حمیده چوبک؛ روایتی از عشق و تعهد
در مرکز این موفقیت بزرگ، نام حمیده چوبک، باستانشناسی که نزدیک به ۲۵ سال از زندگی حرفهای خود را صرف الموت کرده، میدرخشد. او در گفتوگویی تأکید کرده که برخی تصور میکنند ثبت جهانی این مجموعه با تأخیر انجام شده، اما این پرونده باید به مرحلهای میرسید که همه الزامات سختگیرانه یونسکو در آن رعایت شود. به گفته وی، ثبت ملی، کاوشهای علمی، حفاظت و مرمت، همه پیشنیازهای ضروری برای ثبت جهانی بودند.
چوبک میگوید: «همیشه با خود فکر میکردم شاید عمر کاری یا حتی عمر فیزیکیام کفاف ندهد که این روز را ببینم. وقتی این اتفاق افتاد، احساس کردم یکی از بزرگترین آرزوهای زندگیام برآورده شده است.»
یک دستاورد گروهی
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت تأکید دارد که این موفقیت حاصل تلاش یک فرد نیست. وی از نقش صدها کارشناس، پژوهشگر، مرمتگر و متخصصی یاد میکند که طی ۲۵ سال در این پروژه حضور داشتند. استانداران، رؤسای سازمان میراث فرهنگی، وزیران، پژوهشگاه و پژوهشکده باستانشناسی و همه همکاران پایگاه در این موفقیت سهیم بودهاند.
یکی از نکات برجسته پرونده ثبت جهانی الموت، مشارکت جامعه محلی است. به گفته چوبک، به جز دو نفر، همه کارکنان پایگاه از اهالی خود منطقه الموت هستند و این موضوع به عنوان یک امتیاز مهم در ارزیابی یونسکو مورد توجه قرار گرفته است.
پیشینه تاریخی دژهای الموت
بر اساس منابع تاریخی، قلعه الموت از قرن سوم هجری وجود داشته است. زمانی که حسن صباح، رهبر اسماعیلیان نزاری، این قلعه را از مالک آن مهدی علوی تصرف کرد، بنای قلعه از پیش وجود داشت. از آن زمان به بعد، الموت به مرکز حکومت اسماعیلیان تبدیل شد و نزدیک به هزار سال است که این جایگاه تاریخی را حفظ کرده است.
شکوه معماری و نظام دفاعی
قلعه الموت یکی از مستحکمترین قلعههای دفاعی ایران به شمار میرود. صخرهای که قلعه بر روی آن ساخته شده، حدود ۱۰۰ متر دیواره عمودی دارد و دسترسی به آن تقریباً غیرممکن است. برجها و باروهای مستحکم، دروازههای متعدد، قلعه بالا و پایین، برجهای دیدهبانی و اشراف کامل بر محیط پیرامون، مجموعهای کمنظیر از یک نظام دفاعی یکپارچه را شکل دادهاند.
در کنار ارزشهای دفاعی، معماری شاخص این مجموعه نیز حائز اهمیت است. بنایی که امروز با نام «ملاسرا» شناخته میشود، پیوندی میان معماری ایران پیش از اسلام، معماری دوره سلجوقی، معماری خلفای عباسی بغداد و معماری فاطمیان مصر و سوریه ایجاد کرده و ارزش جهانی این اثر را دوچندان ساخته است.
فناوری پیشرفته آبرسانی
از دیگر ویژگیهای شگفتانگیز قلعه الموت، سیستم پیشرفته آبرسانی آن است. آبانبارهای متعدد و سامانه پیچیده انتقال آب در این مجموعه، امکان ادامه زندگی و مقاومت طولانیمدت در برابر محاصره را فراهم میکرده است.
چالشها و چشمانداز آینده
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت ضمن اشاره به چالشهای مرمت این مجموعه تاریخی، گفت: «مهمترین مشکل ما مرمت بخشهایی است که در لبه پرتگاه قرار دارند. برای حفاظت از این قسمتها به فناوریهای روز و تجهیزات تخصصی مانند داربستهای کنسولی نیاز داریم.»
به گفته چوبک، همکاران این پایگاه بارها هنگام عملیات مرمت در معرض خطر سقوط قرار گرفتهاند. ثبت جهانی این اثر میتواند زمینه بهرهگیری از همکاریهای بینالمللی، فناوریهای نوین و امکانات فنی بیشتر را فراهم کند تا حفاظت از این میراث ارزشمند با کیفیت بالاتری ادامه یابد.
اکنون برنامه ۱۰ سالهای که به یونسکو ارائه شده، نقشه راه آینده پایگاه خواهد بود. کاوش سایر قلعههای منطقه، حفاظت از آثار و عمل به تعهدات بینالمللی، اولویتهای اصلی این مسیر تازه را تشکیل میدهند.
نظرات (0)