استان مرکزی که در نگاه اول بیشتر با کارخانهها و صنایع سنگین شناخته میشود، حالا با کشف و کاوش مجموعههای معماری زیرزمینی، گنجینهای از تاریخ و تمدن را پیش روی علاقهمندان به گردشگری و باستانشناسی قرار داده است. دستکندهای تاریخی این استان، از ترخوران تفرش تا خنجین فراهان، هر یک به تنهایی میتوانند مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی باشند.
ترخوران تفرش؛ غول خاموش زیر زمین
مجموعه عظیم زیرزمینی ترخوران در شهر تفرش، بدون شک شاخصترین دستکند استان مرکزی محسوب میشود. این محوطه با وسعتی بالغ بر ۱۵۰ هکتار، نه تنها بزرگترین محوطه دستکند ایران، بلکه یکی از وسیعترین مجموعههای زیرزمینی در خاورمیانه و جهان باستانشناسی به شمار میرود. نکته جالب توجه این است که این مجموعه عظیم در سال ۱۳۹۶ و به طور کاملاً اتفاقی کشف شد.
بر اساس یافتههای باستانشناسی، این دستکند در دوره سلجوقی ساخته شده و تا دوره صفوی مورد استفاده قرار داشته است. عمق این مجموعه بین سه تا هشت متر است و از سه طبقه مجزا تشکیل شده که با راهروهای ارتباطی و پایابهایی به یکدیگر متصل میشوند. اتاقهای مسکونی با ابعاد میانگین ۳ در ۴ متر، چاههای دسترسی به طبقات زیرین، آثار قنات قدیمی و یک آبانبار از جمله مهمترین یافتههای کاوش در این محوطه بوده است.
در نخستین فصل کاوش، بیش از چهار هزار و پانصد قطعه سفال، کاشیهای زرینفام و لاجوردی به دست آمده که قدمت این دستکند را بین سدههای پنجم تا دهم هجری قمری نشان میدهد. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد این مجموعه، بکر و دستنخورده بودن آن است. سید محمد حسینی، کارشناس میراث فرهنگی، میگوید: «این مجموعه یک شگفتانه در خاورمیانه است و با توجه به عظمت و معماری خاص خود، قابلیت ثبت جهانی را دارد.» مراحل ثبت ملی این اثر انجام شده و پیگیریهای ثبت جهانی نیز در دستور کار قرار دارد.
خنجین؛ شاهکار مهندسی ساسانی
در شهرستان فراهان و در نزدیکی شهر خنجین، اثری منحصربهفرد شناسایی شده که برای نخستین بار در استان مرکزی، قدمت آن به دوره ساسانی میرسد. این دستکند که چهاردهم دیماه ۱۴۰۴ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد، وسعتی بالغ بر چهار هکتار دارد و تالارهایی با ابعاد حدود ۱۵ در ۴ متر و ارتفاع بیش از دو متر را در بر میگیرد.
آنچه خنجین را از سایر دستکندها متمایز میکند، سیستمهای مهندسی پیشرفته آن است. حسین مرادی، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان مرکزی، از کشف شبکه فاضلاب گسترده و منسجم در این مجموعه خبر میدهد که نشاندهنده دانش پیشرفته سازندگان در مدیریت پسماند است. همچنین سیستم تهویه هوای این شهر زیرزمینی با محاسبات دقیق مهندسی طراحی شده، بهگونهای که دما در عمق چند متری زمین در تمام فصول سال متعادل و مطبوع باقی میماند.
کشف اتاقهای مجزای حیوانات، آخورها و آتشدانهای باستانی، تأییدکننده سکونت طولانیمدت در این مکان است. تخمین زده میشود وسعت این مجموعه به بیش از پنج تا شش هکتار برسد که بخش عمده آن هنوز در زیر لایههای خاک مدفون است.
تهیق خمین و قلعه رباط آغاج
دستکند تهیق در دهستان خرمدشت شهرستان خمین و در فاصله ۹ کیلومتری شمال غرب این شهر واقع شده است. این اثر در دل پشتهای شش متری کنده شده و آثار فلزی مکشوفه از آن شامل وسایل خوراک، آرایشی زنانه، تزئینی، ادوات کشاورزی و ظروفی از جنس مفرغ، آهن، نقره و طلا است که روایتگر زندگی مدنی و پیشرفته ساکنان آن در روزگاران کهن است.
دستکند تپه «قلعه رباط آغاج» نیز در شهرستان خمین قرار دارد و مربوط به سدههای میانه دورانهای تاریخی پس از اسلام است. این محوطه نشاندهنده گستردگی معماری دستکند در سطح استان است.
ضرورت توجه به گردشگری دستکندها
با وجود این همه ظرفیت بینظیر، استان مرکزی در معرفی دستکندهای تاریخی خود ضعیف عمل کرده است. حسین محمودی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی، بر ضرورت بازنگری در سند گردشگری و تدوین برنامه پنجساله جامع تأکید دارد.
کارشناسان گردشگری تاریخی سه راهکار اساسی را برای موفقیت در این مسیر ضروری میدانند: نخست، معرفی جدی و حرفهای این آثار که تا امروز مغفول مانده است؛ دوم، ایجاد زیرساختهای مناسب گردشگری شامل مسیرهای دسترسی، روشنایی استاندارد، مراکز اطلاعاتی و اقامتگاههای بومگردی؛ و سوم، برندسازی ملی و بینالمللی که استان مرکزی را به عنوان مقصدی جدی برای گردشگران معرفی کند.
دستکندهای استان مرکزی، گنجینههایی هستند که پس از قرنها، نفسهای تازهای از هویت تاریخی و معماری این سرزمین را با خود دارند. از عظمت ترخوران با ۱۵۰ هکتار وسعت به عنوان بزرگترین دستکند خاورمیانه، تا قدمت ساسانی خنجین با سیستمهای مهندسی حیرتانگیز، تا غنای تاریخی تهیق، هر یک بخشی از پازل هویتی این استان را تکمیل میکنند. آنچه امروز بیش از هر چیز ضرورت دارد، نگاه جامع، برنامهریزی علمی و عزم جدی برای خارج کردن این سرمایههای تاریخی از غبار گمنامی و تبدیل آنها به موتور محرک اقتصاد گردشگری استان است.
نظرات (0)