ایران بر کمربند لرزهخیز آلپ – هیمالیا قرار دارد؛ کمربندی که از مدیترانه تا هیمالیا امتداد یافته و بخش بزرگی از فلات ایران را در بر میگیرد. تجربه زلزلههای ویرانگر سالهای گذشته در نقاط مختلف کشور نشان داده است که زمینلرزه بخشی از واقعیت جغرافیایی ماست و نه یک اتفاق دور از ذهن. پرسش اصلی اما این نیست که آیا زلزله رخ خواهد داد یا نه؛ پرسش این است که هر خانواده تا چه اندازه برای آن آماده است. تفاوت میان یک بحران قابل مدیریت و یک فاجعه انسانی، اغلب نه در قدرت زمینلرزه، بلکه در میزان آمادگی پیش از وقوع آن رقم میخورد.
بسیاری از ما تصور میکنیم آمادگی در برابر زلزله، کاری تخصصی است که باید سازمانهای امدادی انجام دهند؛ اما حقیقت این است که بخش بزرگی از این آمادگی، به تصمیمهای ساده و کمهزینهای برمیگردد که هر خانواده میتواند از همین امروز بگیرد. این راهنما تلاش میکند تصویری روشن و گامبهگام از آنچه پیش، حین و پس از زلزله باید انجام دهیم ارائه دهد؛ از شناسایی نقاط خطر خانه گرفته تا تهیه کیف نجات، اصلاحات ایمنی و تمرین خانوادگی.
چرا آمادگی پیش از زلزله، مهمتر از واکنش در لحظه است؟
زمینلرزه معمولاً بدون هشدار رخ میدهد و مدت زمان لرزش اصلی، از چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه متغیر است. در همین مدت کوتاه، تصمیمهای ما یا بر اساس آموزش و تمرین قبلی گرفته میشود یا بر اساس غریزه و هراس؛ و تفاوت این دو، گاه مرز میان سلامت و آسیب است. کارشناسان ایمنی بر این نکته تأکید دارند که بیشتر آسیبها و تلفات زلزله، ناشی از سقوط اجسام سنگین، شکستن شیشهها، واژگون شدن لوازم و آتشسوزیهای پس از لرزش است؛ نه فقط فروریختن سازه. به همین دلیل، بخش مهمی از آمادگی، ایمنسازی محیط زندگی است، نه صرفاً دانستن چند توصیه.
آمادگی یعنی این که پیش از وقوع حادثه بدانیم نقطه امن خانه کجاست، کیف نجات کجا قرار دارد، شیر اصلی گاز چگونه بسته میشود و اعضای خانواده پس از لرزش کجا با هم دیدار میکنند. وقتی این تصمیمها از پیش گرفته شده باشند، در لحظه بحران ذهن ما دچار تردید نمیشود و واکنشها سریعتر و ایمنتر خواهند بود.
نقشه خطر خانه؛ از آشپزخانه تا راهپله
اولین گام عملی، گشتوگذار در خانه و تهیه «نقشه خطر» است. با یک کاغذ و قلم، در هر اتاق بایستید و تصور کنید زمین بهشدت تکان میخورد؛ چه چیزی ممکن است سقوط کند، واژگون شود یا پرتاب گردد؟ کتابخانههای بلند، کمدهای سنگین، لوسترها، آینهها، قابهای بزرگ، کولر گازی، آبگرمکن و اجاق گاز از جمله مواردی هستند که در زلزله خطرناک میشوند.
نقاط امن خانه معمولاً زیر میزهای محکم و سنگین، کنار دیوارهای داخلی (نه دیوارهای بیرونی دارای پنجره) و گوشههای داخلی اتاقها هستند. برخلاف باور قدیمی، در ساختمانهای امروزی چارچوب دربها چندان امن نیستند و کارشناسان توصیه میکنند به جای آن زیر میز یا میز تحریر مستحکم پناه بگیرید. در آشپزخانه، کابینتهای بالایی و ظروف شیشهای خطر بزرگی هستند؛ قرار دادن وسایل سنگین در قفسههای پایین و استفاده از چفتهای مخصوص، هزینه کمی دارد اما میتواند از آسیب جدی جلوگیری کند. راهپلهها و راهروهای باریک نیز در زمان لرزش، محل مناسبی برای پناه گرفتن نیستند.
کیف نجات و جعبه اضطراری؛ فهرست کامل آنچه واقعاً لازم دارید
کیف نجات یا جعبه اضطراری، مجموعهای از اقلام ضروری است که باید در دسترس و آماده باشد تا اگر خانه آسیب دید یا مجبور به تخلیه شدیم، بتوانیم چند روز نخست را بدون اتکا به امکانات شهری سپری کنیم. این کیف بهتر است نزدیک درب خروجی یا در محل مشخصی نگهداری شود که همه اعضای خانواده از آن باخبر باشند.
فهرست پیشنهادی کیف نجات شامل این موارد است: آب آشامیدنی به میزان حداقل چهار لیتر برای هر نفر در روز و برای دستکم سه روز؛ مواد غذایی کمحجم و پرانرژی مانند بیسکویت، کنسرو، خشکبار و شکلات؛ چراغقوه و رادیوی باتریخور به همراه باتری اضافه؛ جعبه کمکهای اولیه شامل باند، گاز استریل، چسب زخم، محلول ضدعفونیکننده و دستکش؛ داروهای مصرفی اعضای خانواده؛ کپی مدارک هویتی در پوشه ضدآب؛ مقداری پول نقد؛ پتو و لباس گرم؛ سوت برای علامت دادن به امدادگران؛ و وسایل ویژه کودکان، سالمندان یا افراد دارای بیماری خاص. به یاد داشته باشید که کیف نجات باید هر چند ماه یکبار بازبینی شود تا آب و مواد غذایی تاریخ مصرفشان نگذشته و داروها بهروز باشند.
ایمنسازی غیرسازهای؛ کارهای کمهزینهای که جان میخرند
ایمنسازی غیرسازهای یعنی محکم کردن وسایلی که در زلزله سقوط میکنند یا آسیب میزنند، بدون نیاز به تغییرات بزرگ ساختمانی. سادهترین اقدامها عبارتاند از: اتصال کتابخانه و کمدهای بلند به دیوار با بست و پیچ؛ قرار دادن وسایل سنگین در قفسههای پایین؛ نصب چفت یا قفل برای درب کابینتهای آشپزخانه؛ مهار کردن تلویزیون، مانیتور و لوازم برقی؛ نصب شیشههای نشکن یا چسب مخصوص روی شیشههای بزرگ؛ و ثابت نگهداشتن آبگرمکن و کپسول گاز.
یکی از مهمترین اقدامها، یادگیری نحوه قطع کردن شیر اصلی گاز و جریان برق است. در بسیاری از زلزلهها، آتشسوزی ناشی از نشت گاز، آسیبهای بیشتری از خود لرزش ایجاد میکند. بهتر است شیر گاز با یک آچار مخصوص در محل مشخص علامتگذاری شود و همه اعضای خانواده که توانایی کافی دارند، طرز بستن آن را یاد بگیرند. همچنین نگهداشتن یک کپسول آتشنشانی کوچک در آشپزخانه و آموزش استفاده از آن، سرمایهگذاری کوچکی است که در شرایط اضطراری ارزش آن چند برابر میشود.
هنگام زلزله چه کنیم؟ سناریوهای متفاوت، واکنش متفاوت
توصیه عمومی و مورد پذیرش گسترده کارشناسان در لحظه زلزله، سه اقدام است: «بمان، بپوش، بگیر». یعنی در همان جایی که هستید بمانید، زیر یک میز یا میز تحریر محکم بروید و با یک دست پایه آن را بگیرید و با دست دیگر از سر و گردن خود محافظت کنید. دویدن به سمت درب یا بیرون ساختمان در حالی که زمین میلرزد، خطرناکترین کار ممکن است؛ زیرا در همین لحظات است که اجسام سقوط میکنند و تعادل از دست میرود.
اگر هنگام زلزله در فضای باز هستید، به نقطهای دور از ساختمانها، درختان بلند، تیرهای برق و سیمهای فشار قوی بروید و بنشینید تا زمینلرزه تمام شود. اگر در خودرو هستید، در مکانی امن و دور از پل، تونل و ساختمانهای بلند توقف کنید و تا پایان لرزش داخل خودرو بمانید. اگر شب هنگام در رختخواب هستید، همانجا بمانید و با بالش از سر خود محافظت کنید؛ حرکت در تاریکی و میان اجسام سقوطکرده خطرناکتر است. هرگز در هنگام زلزله از آسانسور استفاده نکنید؛ اگر داخل آسانسور بودید، در نزدیکترین طبقه خارج شوید. درباره روش «مثلث حیات» نیز بحثهایی مطرح شده است؛ اما توصیه اصلی مراکز تخصصی همچنان «بمان، بپوش، بگیر» است، زیرا در بیشتر ساختمانها امکان تشخیص نقطه تشکیل مثلث ایمن در لحظه وجود ندارد.
پس از زلزله؛ دقایق، ساعات و روزهای نخست
پس از پایان لرزش اصلی، تازه مرحله دوم بحران آغاز میشود. نخستین اقدام، حفظ خونسردی و بررسی آسیب خود و اطرافیان نزدیک است. اگر آسیبی دیدید یا فردی در نزدیکی شما نیاز به کمک داشت، پیش از هر اقدامی مطمئن شوید محل امن است. سپس شیر اصلی گاز را ببندید، برق را قطع کنید و در صورت امکان از ساختمان خارج شوید؛ اما نه با دویدن و هل دادن جمعیت، بلکه با احتیاط و از مسیرهای امن.
در فضای باز، از ساختمانهای آسیبدیده، دیوارهای ترکخورده، سیمهای برق افتاده و لبه بامها فاصله بگیرید. برای دریافت اطلاعات، به رادیو و اعلامیههای رسمی مراجع معتبر گوش دهید و از انتشار و باور شایعات خودداری کنید؛ در بحرانها، اطلاعات نادرست میتواند به اندازه خود حادثه خطرناک باشد. همچنین خود را برای پسلرزهها آماده کنید؛ پسلرزهها ممکن است ساعاتی و حتی روزها پس از زلزله اصلی ادامه یابند و سازههای آسیبدیده را فروریزند. اگر امکان ارتباط برقرار شد، با یک پیام کوتاه به خانواده و دوستان خبر دهید که سلامتید تا خطوط تلفن برای تماسهای اضطراری آزاد بماند.
طرح خانوادگی و تمرین؛ آمادگی که باید تکرار شود
تهیه کیف نجات و ایمنسازی خانه، تنها نیمی از راه است. نیمه دیگر، طراحی یک طرح خانوادگی و تمرین منظم آن است. این طرح باید شامل سه بخش باشد: نقاط امن در هر اتاق، مسیر خروج از خانه و محل ملاقات خانوادگی در بیرون از خانه. محل ملاقات باید جایی باشد که اگر اعضای خانواده هنگام حادثه از هم جدا شدند، در آنجا یکدیگر را پیدا کنند؛ مثلاً یک پارک، مسجد یا میدان نزدیک محل سکونت.
همه اعضای خانواده، حتی کودکان، باید شمارههای اضطراری را بدانند و یاد بگیرند که پس از حادثه ابتدا با چه شمارهای تماس بگیرند و چه اطلاعاتی بدهند. برگزاری تمرین خانوادگی هر شش ماه یکبار، بهویژه همزمان با مانورهای سراسری آمادگی در برابر زلزله در مدارس و محلهها، باعث میشود واکنشها به رفتار عادی تبدیل شوند. شرکت در دورههای کمکهای اولیه و طرحهای محلی مانند «دوام» (داوطلبان واکنش اضطراری محله) نیز فرصت مناسبی است تا آمادگی فردی به آمادگی جمعی تبدیل شود؛ زیرا در ساعات نخست پس از زلزله، همسایهها نخستین ناجیان یکدیگرند.
پرسشهای رایج درباره زلزله و آمادگی خانگی
آیا چارچوب درب جای امنی است؟ در ساختمانهای قدیمیتر شاید؛ اما در سازههای امروزی که دربها اغلب سبک و بدون دیوار باربر اطراف هستند، زیر میز محکم گزینه امنتری است. آیا هنگام زلزله باید از ساختمان فرار کنیم؟ خیر؛ دویدن در حین لرزش، خطر سقوط اجسام و ازدحام را افزایش میدهد. بهترین کار، پناه گرفتن در محل امن تا پایان لرزش و سپس خروج با احتیاط است. اگر در طبقه بالای آپارتمان باشم چه؟ همان قانون «بمان، بپوش، بگیر» را اجرا کنید؛ تلاش برای تخلیه از پلهها در حین لرزش بسیار خطرناک است. آیا میتوان زلزله را پیشبینی کرد؟ پیشبینی قطعی زمان و مکان زلزله با دانش امروزی ممکن نیست؛ اما میتوان خطرپذیری ساختمانها را کاهش داد و با آمادگی، اثرات آن را مدیریت کرد. چه مقدار آب و غذا ذخیره کنیم؟ قاعده ساده این است: برای دستکم سه روز و در صورت امکان تا یک هفته، برای همه اعضای خانواده. در پایان به یاد داشته باشید که این فهرستها نقطه شروع هستند؛ شرایط هر خانواده متفاوت است و کیف نجات باید متناسب با نیازهای همان خانواده تنظیم شود.
جمعبندی؛ آمادگی، امنترین پناهگاه
آمادگی در برابر زلزله یک اقدام یکباره نیست؛ یک عادت است. هر تصمیم کوچک امروز، از محکم کردن یک قفسه تا آموزش یک کودک برای پناه گرفتن زیر میز، سرمایهگذاری است برای روزی که امیدواریم هرگز فرا نرسد. زمینلرزه بخشی از واقعیت جغرافیایی ماست، اما غافلگیر شدن، انتخاب ماست. با یک قدم ساده شروع کنید: همین امروز نقشه خطر خانه را تهیه کنید یا کیف نجات را کنار هم بگذارید. آمادگی، امنترین پناهگاهی است که میتوانید برای خانوادهتان بسازید.
نظرات (0)