پیادهروی عظیم اربعین حسینی هر سال صحنههای کمنظیری از ایثار، همبستگی و کرامت انسانی را پیش روی جهانیان قرار میدهد؛ رویدادی که به نمادی جهانی از قدرت فرهنگی و اجتماعی مسلمانان تبدیل شده است. اما این حماسه انسانی، این بار از زاویه یک تحقیق علمی و با نگاه قومنگارانه مورد واکاوی قرار گرفته است.
روش پژوهش؛ نگاهی از درون به فرهنگ پیادهروی
رضا بنیاسد، استادیار دانشگاه امام صادق (ع)، در پژوهشی میدانی با رویکرد قومنگاری، به توصیف و تحلیل رفتارهای فرهنگی زائران در این راهپیمایی پرداخته است. این تحقیق در چهار مرحله زمانی انجام شده و تلاش دارد تصویری شفاف از ابعاد گوناگون این حماسه انسانی ارائه دهد؛ از نحوه تعامل زائران با یکدیگر تا سازوکارهای خودجوش مردمی که در طول مسیر شکل میگیرد.
رویکرد قومنگاری به پژوهشگر این امکان را میدهد که بهجای اتکای صرف به آمار و ارقام، فرهنگ زیسته مردم را از نزدیک مشاهده و ثبت کند. در این روش، رفتارها، آیینها و الگوهای تعامل اجتماعی در بستر واقعی خودشان بررسی میشوند؛ چیزی که برای شناخت پدیدهای به پیچیدگی اربعین ضروری به نظر میرسد.
تنوع و کیفیت خدمات غذایی؛ جلوهای از سخاوت بیحد
یکی از محورهای جالبتوجه این پژوهش، بررسی نحوه پذیرایی از زائران در طول مسیر است. در مسیر نجف تا کربلا، موکبهای متعددی برپا هستند که بهترین و لذیذترین غذاهای تازه را میان زائران توزیع میکنند. نکته جالب اینکه موکبداران عراقی سالهاست با عشق و ارادت به این خدمت مشغولاند؛ گردوغبار نشسته بر خودروهای پارکشده در کنار موکبها، گواه حضور طولانیمدت آنها در این مسیر و پایداری این سنت خدمت است.
این یافتهها نشان میدهد که فرهنگ خدمترسانی در اربعین صرفاً به تأمین نیازهای غذایی محدود نمیشود؛ بلکه به نوعی سبک زندگی و هویت فرهنگی تبدیل شده است که نسلهای مختلف در آن سهیماند. سخاوت بیچشمداشت موکبداران و داوطلبان، از جمله ارزشهایی است که در این پژوهش بهعنوان ویژگیهای برجسته فرهنگ اربعین معرفی شده است.
اربعین؛ فراتر از یک راهپیمایی مذهبی
بر اساس یافتههای این پژوهش، اربعین نهتنها یک آیین مذهبی، بلکه پدیدهای چندبعدی است که میتواند الگویی موفق برای همگرایی فرهنگی و خدمترسانی بیچشمداشت باشد. این رویداد ظرفیت آن را دارد که بهعنوان نمونهای از مشارکت مردمی خودجوش و سازمانیافتهنایافته، در مطالعات اجتماعی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.
تحلیل رفتارهای فرهنگی زائران نشان میدهد که ارزشهایی چون همدلی، کرامت انسانی، ایثار و مهماننوازی در این مسیر به شکلی زنده و ملموس بازتولید میشوند. از این منظر، اربعین فرصتی برای شناخت ظرفیتهای فرهنگی جامعه اسلامی و الگوبرداری از آن در سایر حوزههای اجتماعی است.
این پژوهش در حالی منتشر میشود که هر ساله میلیونها نفر از سراسر جهان در این راهپیمایی شرکت میکنند و ابعاد گوناگون آن همچنان برای پژوهشگران حوزههای دین، فرهنگ و جامعهشناسی جذاب و قابل بررسی است.
نظرات (0)