با نزدیک شدن به اربعین حسینی، میلیونها زائر از سراسر جهان بار دیگر راهی کربلا میشوند تا در بزرگترین اجتماع انسانی دوران معاصر شرکت کنند. این رویداد که هر سال ابعاد گستردهتری پیدا میکند، از نگاه بسیاری از صاحبنظران دیگر یک مناسبت صرف مذهبی نیست، بلکه پدیدهای چندوجهی با لایههای فرهنگی، اجتماعی و حتی تمدنی است.
اربعین؛ فراتر از یک مناسک
هادی زینی ملک آباد، پژوهشگر الهیات و معارف اسلامی و عضو هیئت علمی دانشگاه سیستان، در گفتوگو با خبرگزاری مهر با اشاره به ابعاد تازه این رویداد گفت: اگر اربعین را تنها یک مراسم مذهبی بدانیم، بخش بزرگی از ظرفیتهای آن را نادیده گرفتهایم؛ اربعین امروز پدیدهای چندوجهی است که ابعاد دینی، فرهنگی، اجتماعی، انسانی و حتی اقتصادی را در کنار هم دارد.
به گفته وی، حرکت همزمان میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای گوناگون در یک مسیر مشترک، تجربهای کمنظیر در جهان معاصر ساخته است؛ تجربهای که در روزگار گسترش فردگرایی و بحران تنهایی در جوامع مدرن، تصویری متفاوت از زندگی جمعی ارائه میدهد؛ تصویری که همکاری، ایثار، احترام متقابل و همدلی در آن جایگاه ویژهای دارد.
سرمایه اجتماعی؛ ستون پنهان اربعین
زینی ملک آباد سرمایه اجتماعی را میزان اعتماد، همکاری و احساس تعلق میان اعضای یک جامعه تعریف میکند و معتقد است هرچه این سرمایه بیشتر باشد، حل مسائل اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آسانتر میشود. او میگوید: اربعین بستری فراهم میکند که افراد فارغ از موقعیت اجتماعی، درآمد، تحصیلات یا شغل در کنار یکدیگر قرار بگیرند و تجربهای مشترک رقم بزنند؛ همین تجربه مشترک، اعتماد و احساس همبستگی را تقویت میکند.
این پژوهشگر با اشاره به جامعه ایران افزود: کشوری که همواره در معرض فشارهای اقتصادی، رسانهای و سیاسی قرار داشته، برای حفظ و تقویت این سرمایه اجتماعی نیاز دوچندان دارد؛ جامعهای که اعضایش احساس کنند در کنار یکدیگرند، در برابر بحرانها نیز مقاومتر عمل خواهد کرد.
فرهنگ خدمت؛ زیباترین تصویر اربعین
او فرهنگ میزبانی مردم عراق و فعالیت هزاران موکب ایرانی را از زیباترین جلوههای اربعین برشمرد و گفت: در مسیر پیادهروی انسانهایی را میبینید که بدون هیچ انتظار مادی، ساعتها و روزها برای خدمت به زائران تلاش میکنند؛ غذا تهیه میکنند، محل استراحت فراهم میکنند، خدمات درمانی ارائه میدهند و حتی با یک لبخند یا یک لیوان آب، احساس امنیت و آرامش را منتقل میکنند.
به باور وی، این فرهنگ خدمت داوطلبانه یکی از ارزشمندترین سرمایههای فرهنگی جهان اسلام است و نشان میدهد مشارکت مردمی تا چه اندازه میتواند در حل مسائل اجتماعی مؤثر باشد؛ بسیاری از فعالیتهای خیرخواهانه، گروههای جهادی و حرکتهای مردمی نیز از همین فرهنگ الهام میگیرند.
تمرین مسئولیتپذیری و همبستگی ملی
زینی ملک آباد اربعین را نوعی تمرین مسئولیتپذیری اجتماعی میداند؛ چنان که در این رویداد افراد تنها دریافتکننده خدمت نیستند و بسیاری خود را مسئول کمک به دیگران میدانند؛ از راهنمایی یک زائر گرفته تا حمل وسایل سالمندان یا کمک به یک کودک. او تأکید کرد: اگر چنین نگاهی پس از بازگشت از سفر نیز ادامه پیدا کند، آثار آن را در محله، مدرسه، دانشگاه، اداره و حتی خانواده خواهیم دید.
این استاد دانشگاه همچنین بر نقش اربعین در تقویت وحدت ملی اشاره کرد و گفت: در این رویداد اقشار مختلف جامعه، از شهرهای بزرگ تا روستاهای کوچک، از دانشگاهیان تا کارگران و از جوانان تا سالمندان، در کنار یکدیگر حرکت میکنند؛ این همنشینی اجتماعی بسیاری از فاصلههای ذهنی را کاهش میدهد و احساس اشتراک فرهنگی و اعتقادی را که یکی از پایههای انسجام ملی است، تقویت میکند.
دیپلماسی مردمی و نسل جوان
او تعبیر «دیپلماسی مردمی» را برای اربعین کاملاً قابل دفاع دانست و یادآور شد که روابط ملتها همیشه از مسیر توافقهای سیاسی شکل نمیگیرد؛ گاهی ارتباط مستقیم مردم اثر بسیار عمیقتری دارد. میلیونها ایرانی که در ایام اربعین با مردم عراق تعامل دارند، در واقع سفیران فرهنگی کشور خود هستند و مهماننوازی مردم عراق نیز تصویری مثبت از این کشور در ذهن زائران ایجاد میکند؛ در دنیایی که جنگ رسانهای و روایتسازی اهمیت فراوانی یافته، چنین ارتباطات مردمی ارزش راهبردی دارند و دشمنان نیز نمیتوانند میان ملتهای دوست شکاف و اختلاف ایجاد کنند.
وی در ارزیابی نقش جوانان گفت: جوانان بیش از هر گروه دیگری به تجربههای هویتساز نیاز دارند و اربعین یکی از مهمترین این تجربههاست؛ جوان در این سفر با مفاهیمی مانند صبر، نظم، همکاری، تحمل سختی و مسئولیت اجتماعی بهصورت عملی آشنا میشود و بسیاری از آنان پس از بازگشت، انگیزه بیشتری برای فعالیتهای داوطلبانه، کمک به نیازمندان یا حضور در برنامههای فرهنگی پیدا میکنند.
پیام اربعین برای آینده
این پژوهشگر همچنین به تأثیر حضور خانوادگی در این مراسم اشاره کرد و گفت: سفرهای مشترک خانوادگی، بهویژه وقتی با هدفی معنوی همراه باشند، فرصت مناسبی برای تقویت روابط عاطفی ایجاد میکنند؛ اعضای خانواده مسئولیتها را تقسیم میکنند، مشکلات را با همکاری حل میکنند و زمان بیشتری برای گفتوگو دارند و خاطرات ماندگاری میسازند که پیوندهای خانوادگی را مستحکمتر میکند.
زینی ملک آباد در جمعبندی، مهمترین پیام اربعین برای آینده ایران را «امید و همبستگی» دانست و گفت: جامعهای که بتواند سرمایه اجتماعی خود را حفظ کند، از ظرفیتهای مردمی بهره ببرد و فرهنگ مشارکت را تقویت کند، در برابر مشکلات توانمندتر خواهد بود؛ اربعین به ما یادآوری میکند بسیاری از مسائل با همدلی و همکاری بهتر حل میشوند تا با تقابل و بیاعتمادی. این پیام صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه تجربهای است که میلیونها نفر هر سال آن را از نزدیک لمس میکنند.
به اعتقاد او، اربعین یکی از مهمترین فرصتهای فرهنگی برای تقویت انسجام اجتماعی در ایران است و فرهنگ خدمت، نوعدوستی، مسئولیتپذیری، صبر، احترام متقابل، نظم، مشارکت و اعتماد را در جامعه نهادینه میکند؛ ارزشی که اگر پس از پایان سفر به رفتار روزمره افراد راه یابد، میتواند نقطه آغاز یک تحول اخلاقی و اجتماعی باشد.
نظرات (0)