در قلب دشت پهناور سیستان، جایی که امروز تنها تپههای خاکی و قطعات سفال از عظمت دیرین آن حکایت میکند، شهری پنجهزارساله آرام گرفته است که نامش با شگفتیهای تمدن بشری گره خورده؛ «شهر سوخته»، کلانشهری که مردمانش هزاران سال پیش تخصصگرایی، تجارت گسترده و حتی دانش پزشکی را تجربه کرده بودند.
این محوطه باستانی که در ۱۵۶ کیلومتری جاده زاهدان به زابل و در دشت وسیع سیستان واقع شده، با وسعتی بیش از ۲۸۰ هکتار، هفدهمین اثر ثبتشده ایران در فهرست جهانی یونسکو به شمار میرود. بر پایه پژوهشهای باستانشناسی، زندگی پویا در این شهر از هزاره سوم تا هزاره اول پیش از میلاد، یعنی بالغ بر دو هزار سال، جریان داشته است.
ثبت جهانی و ساختار تمدنی شهر سوخته
محمدعلی ابراهیمی، رئیس موزه جنوب شرق، در گفتوگویی این میراث جهانی را گنجینهای بینظیر و یکی از پایتختهای تمدنی فلات شرق ایران خواند. به گفته وی، این محوطه چهار دوره اصلی تاریخی و هشت لایه تمدنی دارد که تاکنون تنها حدود چهار درصد از آن کاوش شده است؛ شناسایی اولیه آن به سفرنامههای سر اورل اشتاین بازمیگردد، اما کاوشهای علمی جدی از سال ۱۳۴۸ توسط پژوهشگران خارجی و سپس تیمهای ایرانی و هیئتهای ایتالیایی و فرانسوی دنبال شده است.
گورستانی به وسعت یک شهر
یکی از شاخصترین ویژگیهای شهر سوخته، گورستان عظیم آن با وسعتی نزدیک به هزار و هشتصد هکتار است؛ برآوردها نشان میدهد این گورستان بین هشتاد هزار تا صد هزار قبر را در خود جای داده است. با توجه به جمعیت تقریبی پنجاه هزار نفری شهر در آن دوره، وسعت این گورستان گواه روشنی بر عظمت، قدمت و تراکم جمعیتی شگفتآور این تمدن در ادوار مختلف است.
سرزمین نخستینها؛ از جراحی مغز تا نخستین انیمیشن
مهمترین وجه تمایز شهر سوخته، ثبت نخستینهای تاریخ بشریت در این منطقه است. یافتههای بینظیر باستانشناسی، تاریخ بسیاری از ابداعات را به هزارههای پیش از میلاد بازگردانده است؛ نخستین چرخ سفالگری، نخستین ابزار جواهرسازی و سنگتراشی، کهنترین پارچههای بافتهشده و نخستین پویانمایی جهان با نقاشی متحرک روی جام سفالی، تنها گوشهای از این اکتشافات است.
افزون بر این، نخستین شواهد جراحی جمجمه در این محوطه یافت شده که به دختربچهای سیزده ساله مربوط میشود؛ پزشکان آن زمان با ایجاد شکاف روی جمجمه، مواد زائد را خارج کردهاند و جوشخوردگی استخوان نشان میدهد بیمار پس از این جراحی زنده مانده است. نخستین خطکش مدرج جهان، نمونههای چشمپزشکی کهن، قدیمیترین شواهد مرقعکاری و نخستین ابزار حسابداری نیز از جمله کشفیات این محوطه به شمار میروند.
تخصصگرایی، تجارت لاجورد و ارتباط با تمدنهای دور
مجتبی سعادتیان، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان، شهر سوخته را یکی از مهمترین موزههای عصر مفرغ در فلات ایران معرفی کرد و گفت سابقه استقرار انسان در این شهر به حدود پنج هزار و دویست سال پیش، معادل سه هزار و دویست سال پیش از میلاد، بازمیگردد و دوره آبادانی آن حدود هزار و چهارصد سال به طول انجامیده است.
به گفته وی، پیش از شکلگیری این شهر، مردم تمام نیازهای خود را در زندگی روستایی تأمین میکردند، اما از دوران شکلگیری شهر سوخته شاهد تخصصی شدن مشاغل مانند دامداری، کشاورزی، سفالگری، تولید زیورآلات و شکار هستیم. این شهر با مناطق گوناگونی از جمله دره بمپور در بلوچستان، محوطههایی که امروزه در ترکمنستان واقع شدهاند، کردستان و مناطق میانرودان در ارتباط بوده است؛ سنگ ارزشمند لاجورد از بدخشان افغانستان وارد میشده، در اینجا به زیورآلات تبدیل و سپس به سرزمینهای میانرودان صادر میشده است.
چرا شهر سوخته متروک شد؟
بر اساس مطالعات باستانشناسی، شواهدی از چند دوره آتشسوزی در بخشهایی از سطح شهر کشف شده، اما این آتشسوزیها عامل اصلی نابودی شهر نبوده است؛ محتملترین دلیل، تغییرات اقلیمی در حدود سه هزار و هشتصد سال پیش و تغییر مسیر رود هیرمند بوده که ساکنان را وادار به ترک این مکان و نقلمکان به منطقهای نامعلوم کرده است.
ریشه نام و یافتههای شگفتانگیز دیگر
قدیمیترین اشاره به نام «شهر سوخته» در سفرنامه یکی از مأموران تعیین حدود مرزی ایران و افغانستان در حدود سال ۱۸۹۰ میلادی ثبت شده است؛ او نقل میکند که مردم محلی، او را به مکانی مملو از قطعات سفال راهنمایی کرده و در پاسخ به پرسش نام آن گفتهاند: «اینجا شهر سوخته است.»
از دیگر کشفیات مهم این محوطه میتوان به سیستم انتقال فاضلاب با لولههای سفالی در منطقه مسکونی شرقی، بازی فکری مشهور به «بازی مهرهها» به عنوان قدیمیترین شواهد بازیهای فکری و یک چشم مصنوعی زرین که در کنار جمجمه یک زن کشف شده، اشاره کرد. بخشهایی از این یافتههای ارزشمند هماکنون در کتابخانه و موزه منطقهای جنوب شرق، موزه ایران باستان و موزههای معتبر فرانسه و ایتالیا نگهداری میشود.
کارشناسان تأکید دارند که شهر سوخته تنها مجموعهای از یافتههای شگفتانگیز نیست، بلکه روایت یک جامعه پیچیده و چندملیتی است که هزاران سال پیش در صلح و نظم در کنار یکدیگر زندگی میکردند و هنوز هر فصل کاوش، گوشهای تازه از نبوغ مردمان این تمدن کهن را آشکار میکند.
نظرات (0)