امروز سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع)، دومین امام شیعیان است؛ شخصیتی که از یک سو به «کریم اهل بیت» شهره است و از سوی دیگر با تصمیم بزرگ صلح با معاویه، سرنوشت جریان تشیع را در یکی از حساسترین برهههای تاریخ اسلام رقم زد. پژوهشگران بر این باورند که بازخوانی این واقعه تاریخی، کلید فهم بسیاری از پیچیدگیهای دوره نخست خلافت اسلامی و زمینههای شکلگیری نهضت عاشوراست.

صلح امام حسن(ع) و قیام امام حسین(ع)؛ دو روی یک سکه

یکی از پرسشهای همیشگی درباره تاریخ اهل بیت(ع) این است که چرا امام حسن(ع) صلح را برگزید، اما برادرش امام حسین(ع) راه قیام را در پیش گرفت؟ به باور کارشناسان، این دو راهبرد نه تنها در تعارض با یکدیگر نیستند، بلکه دو مرحله از یک استراتژی واحد برای صیانت از اسلام ناب محمدی به شمار میروند.

بر اساس این تحلیل، اگر صلح امام مجتبی(ع) رخ نمیداد و درگیری با معاویه تا نابودی کامل جبهه حق ادامه مییافت، نخبگان و حافظان اصلی سنت پیامبر(ص) در میدان جنگ از بین میرفتند. امام حسن(ع) با پذیرش صلح، جان شیعیان وفاداری چون حجر بن عدی و میثم تمار را حفظ کرد و زمینه بقای نیروهای اصیل تشیع را فراهم آورد. همین بقا بود که کادرسازی لازم برای قیام کربلا در سال ۶۱ هجری را ممکن ساخت؛ به عبارت دیگر، بدون صلح حسنی، یاران امام حسین(ع) در عاشورا وجود خارجی نداشتند.

تفاوت ماهیت دشمن در دو مقطع تاریخی

نکته مهم در تبیین این دو راهبرد، تفاوت ماهیت دشمن در دو مقطع تاریخی است. معاویه با چهرهای نفاقآمیز و بهرهگیری از ظواهر دینی مانند ساخت مسجد و تظاهر به دینداری، افکار عمومی شام را فریفته بود؛ در حالی که یزید آشکارا به فسق و فجور میپرداخت. در چنین شرایطی، جنگ مستقیم با معاویه نمیتوانست حقانیت اهل بیت(ع) را اثبات کند، زیرا معاویه میتوانست آن را یک اختلاف خانوادگی یا سیاسی جلوه دهد.

صلح امام حسن(ع) اما فرصتی تاریخی پدید آورد تا نقاب از چهره معاویه برداشته شود. گنجاندن شروطی مانند عدم تعیین جانشین و در امان بودن شیعیان در متن صلحنامه، معاویه را در بنبست اخلاقی و حقوقی قرار داد. نقض آشکار این عهدها پس از تسلط بر حکومت، مشروعیت بنیامیه را در افکار عمومی فرو ریخت و زمینه مشروعیت قیام امام حسین(ع) را فراهم کرد.

به تعبیر کارشناسان، صلح امام مجتبی(ع) مرحله مقدماتی، نرمافزاری و معرفتشناختی نهضت عاشورا بود. بدون این صلح، قیام کربلا میتوانست در تاریخ به عنوان یک شورش قدرتطلبانه و بینتیجه ثبت شود. اما حلم حسنی به جامعه اسلامی فرصت اندیشیدن و مقایسه داد تا ده سال بعد، با رسیدن یزید به قدرت، قیام عاشورا به عنوان نماد تقابل مطلق حق و باطل در تاریخ جاودانه شود.

اعتراف معاویه؛ نقطه عطف افشای نفاق اموی

بزرگترین ضربه به مشروعیت معاویه بلافاصله پس از امضای صلحنامه در منطقه نخیله رخ داد؛ جایی که معاویه در خطبه رسمی خود صراحتاً اعلام کرد برای نماز و روزه مردم نجنگیده، بلکه برای حکومت بر آنان جنگیده و هر شرطی را که با حسن بن علی(ع) بسته، زیر پا میگذارد. این اعتراف بیپرده، چهره معاویه را از قالب خلیفه مسلمانان به یک پادشاه غاصب و قدرتطلب تغییر داد.

پس از آن، سیاستهای سرکوبگرانه امویان شدت گرفت؛ شیعیان امیرالمؤمنین(ع) تحت تعقیب قرار گرفتند، بیتالمال غارت شد و جعل حدیث برای مشروعیت بخشیدن به بنیامیه آغاز گردید.

تیرباران تابوت امام؛ اوج مظلومیت مجتبوی

یکی از تاریکترین صفحات این مقطع تاریخی، ممانعت از دفن امام حسن مجتبی(ع) در جوار مرقد پیامبر اکرم(ص) و تیرباران تابوت آن حضرت بود. بر اساس گزارشهای تاریخی، بیش از هفتاد تیر به تابوت امام اصابت کرد؛ اقدامی که عمق کینه بنیامیه نسبت به خاندان وحی را آشکار ساخت. تحریکات مروان بن حکم و همراهی برخی چهرهها در این ممانعت، ریشه در عقدههای تاریخی داشت و تلاشی برای تطهیر چهره عثمان و انتقامجویی از خاندان علی(ع) به شمار میرفت.

در آن شرایط بحرانی، امام حسین(ع) به وصیت برادر وفادار ماند و برای جلوگیری از خونریزی، خشم یاران را مهار کرد و جنازه امام را در بقیع به خاک سپرد. این رویداد، بقیع را به نماد مظلومیت ابدی شیعه تبدیل کرد و خط بطلانی بر ادعای عدالتخواهی بنیامیه کشید.

غربت امام پس از صلح

از جانسوزترین ابعاد زندگی امام مجتبی(ع)، مواجهه با طعنههای یاران بیبصیرت پس از صلح بود. برخی نزدیکان حضرت با خطابهای تند، امام را به خوار کردن مؤمنان متهم میکردند و امام با صبری بیپایان، دلایل حفظ اسلام را برای آنان تبیین میکرد. پس از بازگشت به مدینه نیز امام در انزوای تحمیلی به سر میبرد؛ جاسوسان معاویه رفتوآمد خانه ایشان را زیر نظر داشتند و مردم از ترس قطع حقوق بیتالمال، از نزدیک شدن به امام پرهیز میکردند.

مظلومیت امام حتی به مساجد نیز کشیده شد؛ به دستور معاویه، سب و دشنام به امیرالمؤمنین علی(ع) بر منابر رواج یافت. با این حال، راهبرد امام حسن(ع) در نهایت به ثمر نشست و زمینهساز ماندگاری مکتب تشیع و نهضت عاشورا شد؛ مکتبی که به گفته کارشناسان، اگر صلح امام مجتبی(ع) نبود، امروز اثری از آن باقی نمیماند.