فردا سالروز شهادت امام علی بن موسی الرضا (ع)، امام هشتم شیعیان است؛ امامی که دوران امامتش با پیچیدهترین تحولات سیاسی و فکری جهان اسلام همزمان بود. به همین مناسبت، حجتالاسلام عابدی در گفتوگویی با خبرنگار مهر، ابعاد گوناگون سیره اخلاقی، عبادی، علمی و سیاسی آن حضرت را تبیین کرده است.
چرا سیره رضوی امروز نیز الگوست؟
دوره امامت امام رضا (ع) که مقارن با خلافت عباسیان و بهویژه مأمون بود، ویژگیهای منحصربهفردی دارد. جامعه اسلامی در آن عصر از یک سو با هجوم اندیشهها و فلسفههای وارداتی و گسترش جنبش ترجمه روبهرو بود و از سوی دیگر با پیچیدهترین رفتارهای سیاسی دستگاه خلافت دستوپنجه نرم میکرد. سیره آن حضرت نشان میدهد که میتوان در اوج این پیچیدگیها، هم مرزهای اعتقادی را حفظ کرد، هم به جامعیت اخلاقی و عبادی پایبند ماند و هم از فرصتها برای هدایت جامعه بهره گرفت.
کرامتبخشی به انسانها؛ شاخصه اصلی اخلاق رضوی
به گفته حجتالاسلام عابدی، شاخصه اصلی در سیره اخلاقی امام رضا (ع) «کرامتبخشی به انسانها» و «تواضع واقعی» بوده است. در منابع آمده که حضرت هرگز با سخن خود به کسی جفا نکردند، کلام هیچکس را قطع ننمودند و تا زمانی که توانایی داشتند، هیچ نیازمندی را دستخالی برنگرداندند.
نکته قابل توجه آنکه این منش در تمام دوران زندگی حضرت ثابت ماند؛ حتی پس از آنکه مأمون او را به ولایتعهدی منصوب کرد و جایگاه رسمی یافت، ذرهای در رفتارش تغییر نکرد. امام خادمان و غلامان را بر سر یک سفره مینشاند و با آنان غذا میخورد. وقتی پیشنهاد شد سفره خادمان جدا شود، فرمود: «خدای همه یکی است، پدر و مادر همه یکی است و پاداش هم به اعمال است.» این سخن، نفی کامل اشرافیگری و تبعیضهای طبقاتی بود.
عبادت؛ پشتوانه فعالیتهای اجتماعی
خلوتهای عبادی امام، سرچشمه اصلی فعالیتهای اجتماعی و سیاسی او بود. حضرت انس ویژهای با قرآن داشتند و هر سه روز یکبار آن را ختم و در آیاتش تدبر میکردند. اما نقطه برجسته سیره عبادی امام، اولویت دادن به نماز اول وقت در هر شرایطی بود.
نقل شده در یکی از مناظرههای بزرگ علمی که رؤسای ادیان و متکلمان برجسته حضور داشتند و بحث به حساسترین نقطه رسیده بود، اذان بلند شد و حضرت جلسه را رها کرد. عمران صابی، از علمای کلام، التماس کرد بحث قطع نشود و گفت دلش نرم شده است؛ اما امام فرمود: «نماز میخوانیم و برمیگردیم.» این ماجرا نشان میدهد عبادت و توجه به معبود بر هر امر دیگری مقدم است.
سیره علمی؛ مناظره بدون تعصب
مأمون برای تضعیف موقعیت علمی امام، مجالس مناظره متعددی با بزرگترین دانشمندان ادیان مختلف ترتیب داد؛ از جاثلیق مسیحی و رأسالجالوت یهودی تا هربذ اکبر زرتشتی و سران معتزله. سیره علمی امام در این مناظرات چند ویژگی داشت: گفتوگو بدون تعصب و با استدلالهای متقن، استدلال بر اساس کتب مقدس خود طرف مقابل و حتی سخن گفتن به زبان او، و چنان برخورد علمیای که حریف احساس تحقیر نکند بلکه حقانیت کلام را بپذیرد. نتیجه آنکه همه حریفان در برابر علم حضرت سر تعظیم فرود آوردند و حقانیت معارف اهلبیت (ع) آشکار شد.
حدیث سلسلة الذهب و پیام توحید و ولایت
از ماندگارترین یادگارهای علمی سفر امام به ایران، حدیث «سلسلة الذهب» است. وقتی حضرت به نیشابور رسیدند، هزاران عالم و کاتب گرد آمدند تا حدیثی از ایشان بشنوند. حضرت این حدیث قدسی را نقل کرد که «کلمه لا إله إلا الله حصنی...» یعنی توحید دژ محکم الهی است، اما در پایان فرمود: «بشروطها و أنا من شروطها». پیام این جمله آن است که توحید بدون ولایت و امامت اهلبیت محقق نمیشود؛ امامت، شرط تحقق عملی توحید و جامعه توحیدی است.
ولایتعهدی؛ تهدیدی که فرصت شد
بزرگترین چالش دوران حیات امام، پیشنهاد ولایتعهدی از سوی مأمون بود. مأمون با این نقشه چند هدف را دنبال میکرد: کنترل رفتوآمدهای حضرت، مشروعیتبخشی به حکومت خود و فرونشاندن قیامهای علویان. سیره سیاسی امام در اینجا نمونهای بینظیر از هوشمندی و تبدیل تهدید به فرصت است.
حضرت ابتدا قاطعانه رد کردند، اما با تهدید به مرگ، ولایتعهدی را صرفاً با شروطی پذیرفتند: هیچ دخالتی در عزل و نصبها، هیچ حکمی و فرمانی و هیچ ورودی به امور مدیریتی حکومت. این شروط دو نتیجه بزرگ داشت؛ مأمون نتوانست تصمیمات ظالمانه خود را به نام امام مشروعیت ببخشد و امام از تریبون رسمی و امکانات موجود برای ارتباط با مردم، انتشار معارف اهلبیت و تبیین جایگاه واقعی امامت بهره برد.
پیام سیره رضوی برای جامعه امروز
مهمترین پیام سیره رضوی برای امروز، جامعیت و تعادل است. امام رضا (ع) آموختند که انسان مؤمن نباید تکبعدی باشد؛ نه میتوان به بهانه عبادت از مسئولیتهای اجتماعی و فکری شانه خالی کرد و نه میتوان به بهانه فعالیتهای سیاسی و اجتماعی از اخلاق، تواضع و نماز اول وقت غافل شد. سیره رضوی یعنی زیست عقلانی، اخلاقی، مجاهدانه همراه با توکل و بندگی خدا.
نظرات (0)