تصور بسیاری از افراد از اهدای سلول بنیادی، تصویری از یک جراحی سنگین و برداشت مغز استخوان همراه با بیهوشی عمومی است. اما واقعیت پزشکی امروز کاملا متفاوت است. بخش بزرگی از سلولهای بنیادی خونساز مورد نیاز برای پیوند، دیگر با جراحی برداشت نمیشود و از طریق خون محیطی و با روشی به نام آفرزیس (Apheresis) جمعآوری میگردد؛ روشی سرپایی که شباهت زیادی به اهدای پلاسما یا پلاکت دارد.
سلول بنیادی خونساز چیست و چرا پیوند آن حیاتی است؟
سلولهای بنیادی خونساز (Hematopoietic Stem Cells) سلولهای مادر سیستم خونسازی بدن هستند که توانایی تبدیل به انواع سلولهای خونی از جمله گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را دارند. این سلولها نقشی کلیدی در بازسازی و حفظ سیستم ایمنی و خونسازی ایفا میکنند.
در برخی بیماریهای خطرناک مانند لوسمی (سرطان خون)، لنفوم و شماری از اختلالات خونی یا نقصهای ایمنی، سلولهای بنیادی بیمار در اثر خود بیماری یا به دلیل درمانهای تهاجمی مانند شیمیدرمانی با دوز بالا و پرتودرمانی از بین میروند. در چنین شرایطی، پیوند سلول بنیادی سالم میتواند سیستم خونسازی بیمار را از نو بسازد و شانس نجات او را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
تفاوت اهدای مغز استخوان با اهدای از خون محیطی
اصطلاح «اهدای مغز استخوان» و «اهدای سلول بنیادی» اغلب به جای یکدیگر به کار میروند، اما از نظر پزشکی دو روش متفاوت هستند:
- ۱. اهدای از خون محیطی (PBSC): در این روش که امروزه به روش غالب تبدیل شده است، سلولهای بنیادی مستقیما از جریان خون اهداکننده جمعآوری میشوند. بر اساس آمار شبکه ملی اهداکنندگان مغز استخوان (NMDP) در آمریکا، حدود ۹۰ درصد اهداها به همین شیوه انجام میشود و تنها حدود ۱۰ درصد به روش برداشت مستقیم از مغز استخوان صورت میگیرد. البته این آمار مربوط به تجربه این مجموعه است و در کشورهای مختلف متفاوت است.
- ۲. اهدای از مغز استخوان: در این روش، سلولها مستقیما از مغز استخوان و معمولا از بخش پشتی استخوان لگن برداشت میشوند. این کار یک عمل پزشکی در اتاق عمل است که تحت بیهوشی عمومی انجام شده و یک تا دو ساعت زمان میبرد.
همچنین در برخی شرایط خاص، از خون بند ناف نوزاد که بلافاصله پس از تولد جمعآوری و ذخیره میشود نیز به عنوان منبع سلول بنیادی استفاده میشود. انتخاب نهایی روش اهدا به وضعیت بیمار و تصمیم تیم پیوند بستگی دارد.
اهدای از خون چگونه انجام میشود؟
اگر تیم پزشکی تشخیص دهد که سلولها باید از خون محیطی برداشت شوند، فرآیند برای اهداکننده چند روز زودتر آغاز میشود. اهداکننده به مدت حدود پنج روز، دارویی به نام فیلگراستیم (Filgrastim) تزریق میکند. این دارو باعث میشود سلولهای بنیادی خونساز که بهطور طبیعی در مغز استخوان ساکن هستند، به تعداد زیاد وارد جریان خون محیطی شوند.
در روز اهدا، فرد روی تخت مخصوص دراز میکشد. خون از طریق سوزن وریدی از یک دست وارد دستگاه آفرزیس میشود، سلولهای بنیادی مورد نیاز توسط دستگاه جدا شده و باقی اجزای خون بلافاصله از طریق دست دیگر به بدن بازگردانده میشود. به زبان ساده مسیر خون چنین است: خون اهداکننده → دستگاه آفرزیس → جداسازی سلول بنیادی → بازگشت خون به بدن.
این فرآیند معمولا ۴ تا ۶ ساعت طول میکشد و بنا بر اعلام NMDP در برخی موارد تا ۸ ساعت نیز ادامه دارد. اگر شمار سلولهای جمعآوریشده کافی نباشد، ممکن است جلسه دوم نیز در روز بعد برگزار شود. نکته مهم این است که این روش نیاز به جراحی یا بیهوشی ندارد و فرد معمولا پس از مدت کوتاهی تحت نظر، همان روز به خانه بازمیگردد.
آیا این روش دردناک است؟
نمیتوان گفت اهدای سلول بنیادی کاملا بدون احساس ناراحتی است، اما درد شدید و جراحی در کار نیست. بیشترین عوارض مربوط به تزریق داروی فیلگراستیم در روزهای قبل از اهداست که ممکن است در برخی افراد باعث درد استخوان، درد عضلانی، سردرد یا علائمی شبیه آنفلوآنزا شود. این علائم معمولا خفیف و موقتی بوده و پس از پایان اهدا برطرف میشوند.
در حین کار با دستگاه آفرزیس نیز به دلیل استفاده از داروی ضدانعقاد خون، برخی اهداکنندگان احساس سوزنسوزن شدن گذرا در اطراف لبها یا نوک انگشتان را تجربه میکنند. خستگی مختصر و کبودی محل سوزن نیز از دیگر موارد شایع اما زودگذر است. بهطور کلی این روش برای بیشتر افراد با درد شدید همراه نیست.
آیا بدن سلولهای اهداشده را جایگزین میکند؟ سیستم ایمنی ضعیف میشود؟
پاسخ به پرسش نخست مثبت است. بدن اهداکننده توانایی بازسازی سلولهای بنیادی خونساز را دارد. بر اساس دادههای NMDP، این سلولها طی چند هفته بهطور طبیعی جایگزین میشوند و بیشتر اهداکنندگان بین یک تا هفت روز پس از اهدا به فعالیتهای روزمره خود بازمیگردند. کلینیک مایو نیز تاکید دارد که زمان بهبودی بسته به روش اهدا و شرایط جسمانی فرد از چند روز تا چند هفته متغیر است.
همچنین اهدای سلول از خون محیطی به معنای تضعیف دائمی سیستم ایمنی نیست. این سلولها دوباره در مغز استخوان ساخته میشوند و عوارض جدی در این روش بسیار نادر است؛ بهطوریکه کمتر از یک درصد اهداکنندگان دچار عوارض جدی میشوند.
چرا تطابق HLA مهمتر از گروه خونی است؟
هر فردی نمیتواند به هر بیماری سلول اهدا کند. مهمترین عامل در انتخاب اهداکننده، سازگاری HLA (آنتیژنهای لکوسیتی انسانی) است. این پروتئینها روی سطح بسیاری از سلولهای بدن قرار دارند و سیستم ایمنی از طریق آنها سلول خودی را از غیرخودی تشخیص میدهد. هرچه تطابق HLA بین اهداکننده و گیرنده بیشتر باشد، احتمال موفقیت پیوند و کاهش خطر پسزدن آن بالاتر میرود.
به همین دلیل یافتن اهداکننده سازگار بهویژه برای بیمارانی با HLA نادر بسیار دشوار است و وجود بانکهای بزرگ و متنوع اطلاعات داوطلبان اهمیت حیاتی دارد. برخلاف تصور عمومی، همگروه بودن از نظر گروه خونی ABO و Rh شرط ضروری برای پیوند نیست. در پیوند سلول بنیادی، سازگاری HLA حرف اول را میزند و ناسازگاری گروه خونی به تنهایی مانع پیوند نخواهد بود و مدیریت آن بر عهده تیم پیوند است.
قبل از اهدا چه بررسیهایی انجام میشود؟
ثبتنام در بانک اهداکنندگان به معنای اهدای فوری نیست. ابتدا سابقه پزشکی و سلامت عمومی داوطلب بررسی و آزمایش تعیین HLA انجام میشود. در صورت تطابق با بیمار نیازمند، ارزیابیهای دقیقتری از جمله بررسی بیماریهای عفونی و ژنتیکی، معاینه پزشکی کامل و آزمایش خون انجام میگیرد تا ایمنی اهدا برای هر دو طرف تضمین شود.
شرایط سنی و جسمانی برای ثبتنام در هر کشور متفاوت است. برای نمونه، کلینیک مایو اهداکنندگان ۱۸ تا ۳۵ سال را به عنوان بازه مطلوب معرفی میکند، چرا که اهداکنندگان جوانتر معمولا نتایج پیوند بهتری دارند، اما این معیار قابل تعمیم به همه مراکز جهان نیست.
در ایران نیز مرکز پذیرهنویسی اهداکنندگان سلولهای بنیادی خونساز با نام «سپاس» زیر نظر سازمان انتقال خون ایران فعالیت میکند و وظیفه ثبت اطلاعات داوطلبان غیرخویشاوند و جستوجوی اهداکننده سازگار برای بیماران را بر عهده دارد. با افزایش آگاهی عمومی و گسترش این بانک اطلاعاتی، شانس یافتن اهداکننده مناسب برای بیماران نیازمند پیوند بهطور قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
نظرات (0)