وقتی پرچم سهرنگ ایران بر تابوت شهیدی گسترده میشود، دیگر تنها پارچهای رنگین نیست. به روایتی از وطن، ایمان و خون بدل میشود؛ روایتی که پایان زندگی را به آغازی جاودانه پیوند میزند و آرزوی «بازگشت به سوی خدا» را معنا میبخشد. در یادداشتی که خبرگزاری مهر به قلم فاطمه حسنزاده منتشر کرده، همین نگاه عاطفی و تاریخی به پرچم ایران، دستمایه بازخوانی سیر شکلگیری نشان جمهوری اسلامی شده است.
لحظهای که پرچم معنا میگیرد
نویسنده یادداشت، تجربه حضور در مراسم وداع با پیکر یک شهید را نقطه آغاز روایت خود قرار میدهد. تابوت پوشیده از پرچم سهرنگ که وارد میشود، جمعیت راه را برای خانواده شهید باز میکند. همسر شهید، زهرا، دست در دست فرزندش به استقبال پیکر میرود؛ نگاهی متفاوت به چهره همسر، توان ایستادن را از او میگیرد. دست بر محاسن او میکشد، آرام زیر لب زمزمه میکند و میان کلمات بریدهبریدهاش، نام «وطن» شنیده میشود. او از فداکاری همسرش برای ایران تشکر میکند و واپسین بوسهاش را بر کلمه «الله» در میانه پرچم مینشاند؛ بر همان سه رنگ سبز، سفید و سرخ و «اللهاکبر»هایی که به خط بنایی بر حاشیه پرچم نقش بسته است.
نویسنده در ادامه به دوگانگی عجیب گلزار شهدا اشاره میکند؛ جایی که آن را «شهری با دو آسمان متفاوت» توصیف میکند. در یک سو سنگ مزارهای ساده و بیپرچم و در سوی دیگر مزارهایی آذینشده به سه رنگ پرچم ایران. این تضاد، به باور او، ریشه در مفاهیمی دارد که در تار و پود پرچم تنیده شده و مرگ را به مقام شهادت و عزت پیوند زده است؛ مفاهیمی که جانها را بیتاب رسیدن به چنین پایانی میکند.
فرمان تاریخی در فیضیه؛ پایان نمادهای شاهنشاهی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئله پرچم به یکی از نخستین نمادهای تغییر نظام حاکمیتی بدل شد. امام خمینی (ره) در دهم اسفند ۱۳۵۷ در مدرسه فیضیه قم، در پاسخ به کسانی که خواهان حفظ نمادهای سلطنتی بودند، با صراحت تأکید کردند که بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد. ایشان فرمودند: «با پشتیبانی ملت ایران، تمام آثار فاسده غربی را خواهیم زدود. ما یک مملکت محمدی ایجاد میکنیم. بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد، آرمهای ایران نباید آرمهای شاهنشاهی باشد؛ باید آرمهای اسلامی باشد. از همه وزارتخانهها و ادارات باید این شیر و خورشید منحوس قطع شود؛ عَلَم اسلام باید باشد. آثار طاغوت باید برود.»
همین فرمان، کشور را به تکاپو انداخت. دولتمردان با اعلام ویژگیهای پرچم مطلوب انقلاب، مسابقهای سراسری برای طراحی نشان جدید برگزار کردند و هنرمندان بسیاری دست به قلم شدند تا نمادی در شأن انقلاب اسلامی بیافرینند.
از طرح صادق تبریزی تا انتخاب حمید ندیمی
در مرحله نخست، از میان دهها طرح رسیده به دبیرخانه، دو اثر برگزیده شد؛ یکی از صادق تبریزی نقاش و خوشنویس و دیگری از حمید ندیمی گرافیست و استاد دانشگاه. طرح تبریزی در دهم بهمن ۱۳۵۸ با تصویب شورای انقلاب به عنوان نشان رسمی انتخاب شد و حتی بر پرچم و اسکناسها نیز نقش بست. این طرح شامل تصویری از خورشید، ۲۲ ستاره و هشت مشت گرهکرده بود که در مجموع کلمه «الله» را تداعی میکرد.
اما تنها چند ماه بعد، سرنوشت نشان تغییر کرد. حمید ندیمی که طرح خود را به دفتر امام در قم نیز فرستاده بود، مورد توجه آیتالله هاشمی رفسنجانی قرار گرفت. هاشمی طرح را به امام خمینی نشان داد و با موافقت ایشان، دستور جمعآوری نشان قبلی صادر شد. در شامگاه ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹، هاشمی رفسنجانی در تماسی با ندیمی، خبر تنفیذ نشان جدید توسط امام را به او داد و از وی خواست طراحی کامل پرچم را نیز بر عهده بگیرد.
نشان جدید اگرچه با استقبال روبهرو شد، اما حاشیههایی نیز به همراه داشت. برخی شایعه کردند که این نشان به گروه سیکها در هند شباهت دارد و عدهای نیز در ۲۲ «اللهاکبر» حاشیه پرچم، حروف «USA» را میدیدند. ندیمی بهرغم میل باطنی، طرح «اللهاکبر»ها را اصلاح کرد تا در نهایت پرچم با مختصات امروزیاش نهایی شود.
رمزگشایی از یک نشان؛ کتاب، میزان و حدید
حمید ندیمی، هنرمند تهرانی و استاد نظریه و روشهای طراحی در دانشگاه شهید بهشتی، در گفتوگوهای خود بارها تأکید کرده که آرزوی طراحی نشانی برای جهان اسلام را داشته و این آرزو در پرچم ایران محقق شده است. او میگوید جرقه اصلی ایدهاش به جلسات تفسیر سوره حدید توسط دکتر علی شریعتی پیش از انقلاب بازمیگردد.
به گفته ندیمی، نشان جمهوری اسلامی بر سه اصل قرآنی «کتاب، میزان و حدید» استوار است:
- حدید و شمشیر: بخش تشدید و ستون میانی کلمه «الله» در حالت ایستاده، نماد قدرت، استحکام و ایستادگی است و با الهام از آیه «و انزلنا الحدید فیه بأس شدید» شکل گرفته است. آهن در قرآن به عنوان نیرویی سخت برای دفاع معرفی شده و ندیمی آن را در قالب شمشیر نمادسازی کرده است.
- میزان و تعادل: ساختار کاملاً متقارن نشان، بیانگر توازن و عدالت است و به آیه «والسماء رفعها و وضع المیزان» اشاره دارد.
- کتاب و توحید: پنج جزء تشکیلدهنده نشان به پنج اصل دین بازمیگردد که توحید ستون اصلی آن است. ترکیب کلی، عصاره «لا اله الا الله» را در خود پنهان دارد؛ همان کلمهای که جوهر انقلاب اسلامی بر نفی هر حاکمیتی جز حکم خدا شکل گرفت.
خطوط هلالی نشان نیز با الهام از نصفالنهارهای کره زمین، جهانی بودن دعوت اسلام را به تصویر میکشد و فرم کروی کلمه «الله»، پیام فراگیر آن را نشان میدهد. گفته میشود این هلالها بازآفرینی نقشی است که پیامبر اکرم (ص) با شمشیر بر شنها به عنوان امضا ترسیم میکردند.
سه رنگ و ۲۲ تکبیر؛ روایت قانون اساسی
سه رنگ سبز، سفید و سرخ که سالهاست هویت پرچم ایران را ساخته، در کنار نشان الله، در قانون اساسی نیز تثبیت شده است. حاشیه پرچم با ۲۲ بار تکرار «اللهاکبر» به خط بنایی آذین شده است؛ ۱۱ بار در نوار سبز و ۱۱ بار در نوار سرخ، به یاد ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، روز پیروزی انقلاب اسلامی. انتخاب خط بنایی نیز به دلیل صلابت و کوبندگی آن بوده است.
به تعبیر طراح، کلمه سرخ «الله» در میانه پرچم، یادآور مبدأ و مقصد آفرینش یعنی «الی الله المصیر» است و غایت حکومت اسلامی را نشان میدهد؛ حکومتی که به گفته ندیمی، با امید تقدیم پرچمش به دست حضرت ولیعصر (عج) طراحی شده است.
پرچمی که بر زمین نمیماند
نویسنده یادداشت در پایان تأکید میکند که پرچم ایران، تنها یک نماد ملی در کرانه تاریخ نیست، بلکه میراث ایثار نسلهای پیاپی است؛ از شهدای انقلاب تا رزمندگان هشت سال دفاع مقدس. هر بار که عزیزی به خون غلتید، به گفته او، جانی تازه در رگهای تاریخ اسلام دوید و شعار «تا انقلاب مهدی، نهضت ادامه دارد» تداوم یافت.
اینکه رسیدن به حکومت مهدوی چه زمانی محقق شود روشن نیست، اما آنچه ایرانیان ثابت کردهاند این است که تا آن روز، بیرق بر زمین نخواهد ماند. پرچمی که هم یادآور وطن است و هم دعوتی فراتر از مرزها؛ پرچمی که بسیاری زیر سایهاش مرگ را پایان ندانستند و در تفسیر «الی الله» از همه هستی خود گذشتند.
نظرات (0)