در ادبیات فارسی، ضربالمثلها گنجینهای از حکمت و تجربههای نیاکان ما هستند که هر یک داستانی شنیدنی در پشت خود دارند. یکی از این ضربالمثلهای پرسشبرانگیز که گاه در گفتوگوهای روزمره به کار میرود، عبارت «میان پیغمبران جرجیس را انتخاب کرد» است؛ کنایهای تلخ از انتخاب بدترین گزینه در میان بهترینها.
جرجیس کیست و چرا انتخاب او نادرست است؟
بر اساس منابع امثال و حکم فارسی، حضرت جرجیس(ع) از پیامبران الهی پس از حضرت عیسی(ع) بوده است. درباره علت کاربرد نام ایشان در این ضربالمثل، روایتهای گوناگونی وجود دارد. در برخی منابع آمده است که بر چهره حضرت جرجیس آثار آبله یا زخمی وجود داشته که سیمای ایشان را از دیگر پیامبران متمایز میکرده است. از همین رو، اگر کسی از میان پیامبران، جرجیس را برای برگزیدن انتخاب کند، کنایه از آن است که نامناسبترین گزینه را برگزیده است.
روایت دوم؛ ماجرای روباه مکار و خروس زیرک
اما این تنها توضیحی نیست که درباره ریشه این ضربالمثل وجود دارد. در برخی مجموعههای ادبی و کتابهای امثال، داستان دیگری برای پیدایش این عبارت نقل شده است که شنیدنیتر به نظر میرسد.
میگویند روزی روباهی، خروسی را از یکی از روستاها ربود و در حالی که او را بین دندانهایش گرفته بود، با سرعت به سوی لانه خود میدوید. خروس که راه فراری نداشت، برای نجات جان خود دست به حیله زد. نخست به روباه گفت: «اگر مرا رها کنی، صد اشرفی به تو میدهم.» اما روباه اعتنایی نکرد و تندتر دوید.
خروس که ناامید شده بود، گفت: «حال که میخواهی مرا بخوری، یک خواهش آخر دارم.» روباه که گمان میکرد خروس تسلیم شده، پرسید: «چه میخواهی؟»
نقشه خروس برای فرار
خروس که به سختی میان دندانهای تیز روباه نفس میکشید، گفت: «آرزو دارم پیش از مرگ، نام یکی از پیامبران خدا را از زبان تو بشنوم تا شاید به حرمت او، جان دادن بر من آسانتر شود.» اما مقصود واقعی خروس چیز دیگری بود. او میخواست روباه برای گفتن نام پیامبر، دهانش را باز کند تا بتواند بگریزد.
روبان مکار اما فریب نخورد. او که به نیرنگ خروس پی برده بود، نامی را بر زبان آورد که تقریباً با دهانی بسته هم قابل اداست: «جرجیس». به این ترتیب، نه تنها دهانش باز نشد، بلکه دندانهایش را محکمتر بر بدن خروس فشرد و استخوانهای او را در هم شکست.
خروس که لحظات آخر زندگی را سپری میکرد، با حسرت فریاد زد: «لعنت بر تو که میان پیغمبران، جرجیس را انتخاب کردی.»
از داستان تا ضربالمثل
از آن زمان به بعد، این تعبیر در زبان فارسی به کنایه از انتخابی نابجا و نامناسب رواج یافت. امروزه هرگاه کسی از میان گزینههای متعدد بدترین یا کمفایدهترین انتخاب را انجام دهد، این ضربالمثل در مورد او به کار میرود.
ضربالمثلهای فارسی همواره بخش جداییناپذیری از فرهنگ و ادبیات ایران بودهاند و دانستن ریشه و داستان پشت هر یک، نه تنها بر دایره واژگان ما میافزاید، بلکه ما را با شیوه تفکر و نگاه گذشتگان به زندگی آشنا میکند. «میان پیغمبران جرجیس را انتخاب کرد» نیز نمونهای است از این گنجینه ارزشمند که همچنان در گفتار روزمره ایرانیان زنده و جاری است.
نظرات (0)