در یادداشتی که با عنوان «ایرانیها با اسم این زن یهودی خام میشوند» در خبرگزاری فارس منتشر شده، نویسنده به یکی از شگردهای رایج در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی پرداخته است؛ شگردی که در آن با برجسته کردن نام یک شخصیت خاص، تلاش میشود توجه مخاطب ایرانی جلب و اعتماد او به شکلی کاذب جلب شود.
به گفته نویسنده، این تکنیک بیش از آنکه به محتوای واقعی یک خبر یا تحلیل متکی باشد، بر اثر روانی نامها، کنجکاوی عمومی و پیشداوریهای ذهنی تکیه میکند. هنگامی که نامی خاص ــ به ویژه نامی که برای بخشی از افکار عمومی حساسیت یا جذابیت دارد ــ به عنوان تیتر یا کلیدواژه اصلی یک مطلب انتخاب میشود، احتمال کلیک، بازنشر و باورپذیری آن مطلب به شکل محسوسی افزایش مییابد؛ حتی اگر محتوای پشت آن فاقد اعتبار کافی باشد.
چرا نامها به ابزار فریب تبدیل میشوند؟
کارشناسان سواد رسانهای میگویند استفاده ابزاری از نام اشخاص، چهرهها یا هویتهای قومی و مذهبی، یکی از قدیمیترین ترفندهای مهندسی افکار عمومی است. در این روش، تولیدکننده محتوا به جای ارائه مستندات و استدلال، بر «برچسب» تکیه میکند:
- تحریک کنجکاوی: نامی که برای مخاطب ناآشنا یا در عین حال بحثبرانگیز باشد، او را ترغیب میکند بدون بررسی صحت، وارد لینک شود.
- القای اعتبار کاذب: نسبت دادن یک ادعا به فردی با عنوان یا پیشینه خاص، این توهم را ایجاد میکند که گویی آن ادعا پشتوانه تخصصی یا اطلاعاتی دارد.
- سوءاستفاده از کلیشهها: برخی جریانها با دامن زدن به کلیشهها و تعمیمهای نادرست درباره یک گروه یا ملیت، سعی میکنند احساسات مخاطب را تحریک کنند.
در همین یادداشت فارس تأکید شده است که تکیه بر هویت یا مذهب یک فرد برای قضاوت درباره درستی یا نادرستی یک خبر، خطایی بنیادین است. آنچه باید ملاک قرار گیرد، مستندات، منابع و قابلیت راستیآزمایی محتواست، نه نامِ منتشرکننده یا سوژه خبر.
نسبت دادن جمعی و خطای تعمیم
نکته مهمی که در این تحلیل مورد توجه قرار گرفته، پرهیز از تعمیمهای شتابزده است. اینکه رفتار یا موضع یک فرد به کل جامعهای از همکیشان یا همتباران او تعمیم داده شود، نه تنها از نظر اخلاقی و منطقی نادرست است، بلکه زمینه را برای گسترش اطلاعات نادرست و نفرتپراکنی فراهم میکند.
متخصصان ارتباطات تأکید میکنند که در مواجهه با مطالبی که با تیترهای هیجانانگیز مانند «فاش شد»، «پشت پرده» یا «نام جنجالی» منتشر میشوند، باید محتاط بود. بسیاری از این تیترها با هدف جذب کلیک و افزایش بازدید طراحی شدهاند و لزوماً بازتابدهنده واقعیت نیستند.
چگونه خام این ترفندها نشویم؟
برای مصون ماندن در برابر این نوع فریب رسانهای، رعایت چند اصل ساده اما مؤثر توصیه میشود:
- پیش از بازنشر، منبع اصلی خبر را بررسی کنید. آیا خبرگزاری معتبر یا سند رسمی آن را تأیید کرده است؟
- به تاریخ انتشار و زمینه خبر توجه کنید. بسیاری از محتواهای گمراهکننده، اخبار قدیمی را با عنوان جدید بازنشر میکنند.
- از موتورهای جستجو و سامانههای راستیآزمایی برای بررسی صحت ادعاها استفاده کنید.
- فریب احساسات لحظهای را نخورید؛ محتوایی که خشم یا هیجان شدید ایجاد میکند، اغلب با هدف دور زدن تفکر انتقادی تولید شده است.
- نام و هویت افراد را ملاک حقانیت ندانید؛ استدلال و مدرک را بسنجید.
نویسنده یادداشت فارس در پایان یادآور شده است که کاربران ایرانی، بهویژه در شبکههای اجتماعی فارسیزبان، به دلیل علاقه به پیگیری اخبار بینالمللی و تحولات منطقه، بیش از دیگران در معرض این نوع محتواهای هدفمند قرار دارند. به همین دلیل، ارتقای سواد رسانهای و تقویت عادتِ پرسشگری، بهترین سپر در برابر موج اطلاعات نادرست است.
در نهایت، آنچه میتواند مخاطب را از افتادن در دام تیترهای فریبنده نجات دهد، نه بیاعتمادی مطلق به همه اخبار، بلکه اعتماد هوشمندانه مبتنی بر بررسی، مقایسه منابع و دوری از قضاوتهای مبتنی بر نامهاست.
نظرات (0)