در تازهترین و یکی از مهمترین برخوردهای مستقیم میان ایران و آمریکا در آبهای منطقه، نیروی هوافضای سپاه پاسداران از اجرای عملیات موشکی علیه شناورهای آمریکایی در خلیج فارس خبر داد؛ عملیاتی که به گفته ناظران، سطح تهدیدات دریایی در این آبراه راهبردی را وارد مرحلهای جدید کرده است.
بر اساس اطلاعیه روابط عمومی سپاه پاسداران، روز شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵، یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکا که به گفته این نهاد در ایجاد فشار و محاصره دریایی علیه کشتیهای ایرانی نقش داشتند، با چند فروند موشک بالستیک هدف قرار گرفتند. سپاه مدعی شد هر دو شناور پس از وارد آمدن خسارت و از بیم تکرار حمله، منطقه درگیری را ترک کردهاند.
نکته قابل توجه این است که فرماندهی مرکزی نیروهای مسلح آمریکا (سنتکام) نیز اصل شلیک موشکهای بالستیک به سمت دو شناور نیروی دریایی این کشور را تأیید کرده، اما تا کنون جزئیاتی درباره میزان خسارت، تلفات احتمالی یا نتیجه رهگیری منتشر نکرده است. همین تأیید دوجانبه، فارغ از روایتهای متفاوت درباره نتایج، اهمیت نظامی و سیاسی حادثه را دوچندان میکند.
چرا شلیک بالستیک به ناو هواپیمابر اهمیت راهبردی دارد؟
ناوهای هواپیمابر آمریکایی صرفاً یک کشتی جنگی بزرگ نیستند؛ آنها هسته یک گروه رزمی کامل شامل دهها جنگنده، سامانههای پدافند موشکی چندلایه، ناوشکنهای اسکورت، زیردریایی و شبکه راداری پیشرفته هستند. به همین دلیل، تهدید چنین مجموعهای با موشک بالستیک، از نظر دکترین نظامی یک تحول محسوب میشود.
موشکهای بالستیک در مقایسه با موشکهای کروز ضدکشتی، مسیر پروازی کاملاً متفاوتی دارند. این موشکها بخش زیادی از مسیر را در ارتفاع بالا و با سرعت بسیار زیاد طی میکنند و در فاز شیرجه نهایی، رهگیری آنها را برای سامانههای دفاعی دشوارتر میسازد. ناوهای آمریکایی هرچند به سامانههایی مانند ایجس و موشکهای استاندارد مجهز هستند، اما درگیر شدن همزمان با تهدیدات بالستیک در کنار موشکهای کروز، پهپادها و شناورهای تندرو، پیچیدگی دفاع را به شکل تصاعدی افزایش میدهد.
حتی به فرض رهگیری موفق برخی موشکها، صرف مجبور کردن یک گروه رزمی دریایی به تغییر آرایش، مصرف مهمات پدافندی گرانقیمت، قطع عملیات پروازی و تمرکز بر دفاع موشکی، خود یک دستاورد عملیاتی و روانی به شمار میرود. به عبارت دیگر، ایران با این اقدام نشان داده که میتواند همزمان چند لایه تهدید متفاوت را بر ناوگان آمریکا تحمیل کند.
کدام موشکها وارد معادله دریایی شدهاند؟
ایران در سالهای اخیر خانواده گستردهای از موشکهای بالستیک کوتاهبرد را توسعه داده که برخی از آنها به طور مشخص برای مأموریت ضدکشتی معرفی شدهاند. شناختهشدهترین نمونه در این حوزه، موشک «خلیج فارس» است که از خانواده فاتح-۱۱۰ محسوب میشود.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا (CSIS) در ارزیابیهای خود، موشک خلیج فارس را گونهای ضدکشتی از خانواده فاتح توصیف کرده که برای درگیری با اهداف دریایی متحرک طراحی شده و از جستجوگر الکترواپتیکال در فاز نهایی برای اصابت به کشتی استفاده میکند.
در کنار آن، نامهای «هرمز-۱» و «هرمز-۲» نیز در ادبیات نظامی ایران مطرح است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی CSIS، هرمز-۱ با مأموریت ضدتشعشع (هدف قرار دادن رادار شناورها) و هرمز-۲ به عنوان نسخه ضدکشتی معرفی شدهاند. با این حال، همین مرکز تأکید میکند که درباره عملکرد رزمی واقعی و جزئیات فنی این سامانهها اطلاعات مستقل و تأییدشده محدودی در دسترس است.
نکته مهم تمایزگذاری دقیق است: فاتح-۱۱۰ در اصل یک موشک بالستیک زمینبهزمین است و نباید تمام اعضای خانواده فاتح را موشک ضدکشتی دانست. در طول سالها، نسخههای مختلف این خانواده برای مأموریتهای متفاوت زمینی و دریایی توسعه یافتهاند و تنها گونههای خاصی مانند خلیج فارس و هرمز-۲ به طور رسمی برای مأموریت دریایی معرفی شدهاند.
از قایق تندرو تا موشک بالستیک؛ تکمیل پازل بازدارندگی دریایی
پیش از این، راهبرد ایران در خلیج فارس عمدتاً بر ترکیب موشکهای کروز ضدکشتی (مانند نور، قادر و قدیر)، قایقهای تندرو مسلح، مینهای دریایی و پهپادهای شناسایی و انتحاری استوار بود. این ترکیب اگرچه برای ایجاد ناامنی و فشار بر کشتیرانی و شناورهای بیگانه کارآمد ارزیابی میشد، اما یک لایه کم داشت.
ورود موشکهای بالستیک به این سبد، یک لایه متفاوت و مکمل ایجاد میکند. CSIS در گزارشهای خود از زرادخانه موشکی ایران به عنوان ترکیبی گسترده از موشکهای بالستیک، کروز و سامانههای دریایی یاد میکند و اذعان دارد که تهران در سالهای گذشته دقت، برد و قابلیتهای هدایت موشکهای خود را به طور محسوس ارتقا داده است.
برای یک نیروی دریایی بزرگ مانند نیروی دریایی آمریکا، تفاوت دفاع در برابر یک نوع تهدید با دفاع در برابر ترکیبی از تهدیدات همزمان، حیاتی است. ناوگروه آمریکایی اکنون باید به طور همزمان آسمان را برای پهپادها و جنگندهها، سطح دریا را برای قایقهای تندرو و کروزها، و ارتفاع بالا را برای موشکهای بالستیک رصد و مدیریت کند؛ مأموریتی که منابع، خدمه و سامانههای راداری را تحت فشار شدید قرار میدهد.
تنگه هرمز؛ حلقه وصل فشار نظامی و انرژی جهانی
اهمیت عملیات ۱۴ شهریور تنها نظامی نیست؛ موقعیت جغرافیایی آن نیز پیامدهای جهانی دارد. تنگه هرمز باریکترین گلوگاه انتقال نفت و گاز جهان است و روزانه حجم عظیمی از انرژی جهان از آن عبور میکند. هرگونه تشدید تنش نظامی در این آبراه، بلافاصله بر امنیت کشتیرانی، نرخ بیمه نفتکشها و قیمت جهانی انرژی اثر میگذارد.
این حمله در خلأ رخ نداده است. خبرگزاری رویترز گزارش داده که در ۵ سپتامبر (۱۴ شهریور به وقت منطقهای)، نیروهای آمریکایی سه نفتکش مرتبط با ایران را هدف اقداماتی قرار داده و این اقدام را پاسخ به شلیک موشکهای بالستیک ایران به سمت شناورهای خود توصیف کردهاند. از این منظر، رویارویی اخیر بخشی از زنجیره اقدامات متقابل است که در آن فشار نظامی بر شناورهای جنگی با فشار اقتصادی و دریایی بر نفتکشها درهم تنیده شده است.
منابع رسمی در تهران نیز این عملیات را در چارچوب سیاست «چشم در برابر چشم» و پاسخ به فشار و محاصره دریایی علیه کشتیهای ایرانی توصیف کردهاند. پیامی روشن که نشان میدهد ایران آماده است در صورت تداوم فشار، سطح تهدید علیه شناورهای آمریکایی را از قایق تندرو، مین و موشک کروز به سطح موشک بالستیک ارتقا دهد.
تحولی فراتر از تعداد موشکها
آنچه ۱۴ شهریور را به یک نقطه عطف تبدیل میکند، نه صرفاً تعداد موشکهای شلیکشده یا ادعاها درباره میزان خسارت به دو شناور آمریکایی، بلکه تغییر کیفی سطح تهدید در حساسترین آبراه جهان است. جمهوری اسلامی ایران نشان داد که در صورت تبدیل تنش به رویارویی مستقیم دریایی، قادر است از طیف متنوع و چندلایهای از سامانهها برای افزایش هزینه حضور و عملیات ناوگان آمریکا استفاده کند.
ناوهای هواپیمابر و ناوشکنهای مجهز به سامانههای پیشرفته، ستون فقرات قدرتنمایی آمریکا در منطقه محسوب میشوند و ایران تلاش کرده با توسعه موشکهایی که به گفته منابع داخلی قابلیت عبور از سد رادارها و اصابت دقیق را دارند، این ستون را به چالش بکشد. از این رو، کارشناسان ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ را روزی میدانند که موشکهای بالستیک به طور عملی وارد معادله نبرد دریایی ایران و آمریکا در خلیج فارس شدند و قواعد درگیری در این منطقه را وارد فصل جدیدی کردند.
نظرات (0)