توقیف یک شناور زیرسطحی بدون سرنشین آمریکایی در ورودی تنگه هرمز، بار دیگر رقابت فناورانه و اطلاعاتی ایران و آمریکا در حساس‌ترین آبراه انرژی جهان را به کانون توجه برده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد این سامانه را در یک عملیات پیچیده اطلاعاتی و عملیاتی به تصرف درآورده و تصاویر منتشرشده نشان می‌دهد وسیله توقیف‌شده با محصول Dive-LD شرکت آمریکایی Anduril تطابق دارد؛ سامانه‌ای که برخلاف توصیف اولیه برخی رسانه‌ها، یک ربات ساده دریایی نیست بلکه یک زیردریایی خودران بزرگ با قابلیت‌های راهبردی است.

واشنگتن بلافاصله پس از انتشار خبر، کوشید اهمیت حادثه را کاهش دهد. این روایت که آیا یک تاکتیک رسانه‌ای برای مدیریت شکست اطلاعاتی است یا توصیفی دقیق از وضعیت فنی سامانه، اکنون در مرکز یک «جنگ روایت‌ها» قرار گرفته است.

روایت واشنگتن: «نقص فنی» و «سامانه قدیمی»

سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در نخستین واکنش اعلام کرد سامانه مورد نظر بیش از ۲۴ ساعت پیش از توقیف دچار نقص فنی شده و کنترل آن از دست نیروهای آمریکایی خارج بوده است. به گفته مقامات آمریکایی، این نمونه یک مدل قدیمی بوده که مأموریت جمع‌آوری اطلاعات حساس نداشته و فاقد تجهیزات طبقه‌بندی‌شده سونار و رادار بوده است.

این توصیف در نگاه اول حادثه را به یک خرابی معمول تجهیزات تقلیل می‌دهد. اما پرسش اصلی اینجاست که آیا قدیمی یا معیوب بودن یک نمونه خاص، به معنای کم‌اهمیت بودن خود پلتفرم و فناوری آن است؟ پاسخ کارشناسان نظامی به این پرسش منفی است، به‌ویژه زمانی که همان پلتفرم در قلب معماری جنگ آینده آمریکا یعنی نبرد مبتنی بر سامانه‌های خودران و بدون سرنشین تعریف شده باشد.

Dive-LD چیست؛ از ربات دریایی تا چشم خودران در عمق ۶ هزار متری

بر اساس اطلاعات رسمی شرکت Anduril، سامانه Dive-LD یک «وسیله نقلیه بزرگ خودران زیرسطحی» است که برای مأموریت‌های طولانی و پرخطر طراحی شده است. مشخصات فنی این سامانه نشان می‌دهد با یک ابزار حاشیه‌ای روبه‌رو نیستیم:

  • ابعاد: حدود ۵.۸ متر طول و ۱.۲ متر قطر
  • عمق عملیاتی: تا ۶ هزار متر زیر سطح دریا
  • مداومت مأموریت: تا ۱۰ روز عملیات خودکار و بدون نیاز به هدایت انسانی
  • معماری ماژولار: قابلیت حمل انواع حسگرها و محموله‌های مأموریتی متناسب با نوع عملیات

Anduril برای Dive-LD مأموریت‌هایی چون شناسایی و مراقبت اطلاعاتی (ISR)، جنگ مین، عملیات ضدزیردریایی و نقشه‌برداری دقیق از بستر دریا را تعریف کرده است. به همین دلیل حتی اگر ادعای آمریکا مبنی بر نبود تجهیزات حساس در نمونه توقیف‌شده در تنگه هرمز را بپذیریم، نمی‌توان نتیجه گرفت که خود این خانواده فناورانه فاقد ارزش راهبردی است. ارزش یک پلتفرم ماژولار دقیقا در انعطاف‌پذیری آن است؛ امروز بدون حسگر حساس و فردا با پیشرفته‌ترین سامانه‌های جمع‌آوری اطلاعات.

جایگاه Dive-LD در برنامه Replicator؛ فناوری منسوخ یا سرمایه‌گذاری آینده؟

نکته‌ای که روایت «فناوری قدیمی و کنار گذاشته‌شده» را تضعیف می‌کند، سابقه و آینده این سامانه در صنعت دفاعی آمریکاست. Anduril یک شرکت نوپای حاشیه‌ای نیست؛ این شرکت در سال ۲۰۲۲ شرکت تخصصی Dive Technologies را خرید و فناوری آن را به سبد محصولات راهبردی خود افزود.

فراتر از آن، Dive-LD در برنامه بلندپروازانه Replicator نیروی دریایی آمریکا نیز نقش دارد. بر اساس گزارش پایگاه تخصصی DefenseScoop در سال ۲۰۲۴، این سامانه در مرحله دوم برنامه Replicator انتخاب شده است؛ برنامه‌ای که هدف اصلی آن توسعه و استقرار انبوه سامانه‌های خودکار، ارزان و قابل اتکا در میدان نبرد برای مقابله با تهدیدات آینده است. بنابراین صحبت از یک محصول منسوخ که سال‌ها پیش کنار گذاشته شده، با واقعیت سرمایه‌گذاری فعلی پنتاگون همخوانی ندارد.

جنگ روایت‌ها در تنگه هرمز؛ چرا واشنگتن به کوچک‌نمایی نیاز دارد؟

از دست رفتن یک پهپاد دریایی در یک محیط عملیاتی برای هر ارتش مدرنی محتمل است، اما مکان و زمان این حادثه بار سیاسی و روانی آن را چند برابر کرده است. تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان و کانون رویارویی‌های اخیر ایران و آمریکا، جایی نیست که از دست رفتن یک سامانه شناسایی زیرسطحی در آن کم‌اهمیت تلقی شود.

در چنین شرایطی، طبیعی است که واشنگتن تلاش کند تبعات اطلاعاتی و حیثیتی حادثه را مدیریت کند. اگر سامانه «قدیمی، معیوب و فاقد ارزش» معرفی شود، روایت یک موفقیت اطلاعاتی و عملیاتی برای طرف مقابل به سرعت به روایت یک خرابی فنی ساده تبدیل می‌شود و فشار رسانه‌ای کاهش می‌یابد.

با این حال حتی در صورت صحت ادعای نقص فنی، پرسش‌های مهم‌تری باقی می‌ماند: چگونه یک سامانه خودران که برای کار در محیط‌های دشوار، فشار بالا و مأموریت‌های طولانی طراحی شده، دقیقا در حساس‌ترین نقطه عملیاتی منطقه دچار اختلال شده و به دست ایران افتاده است؟ پاسخ به همین پرسش، بیش از بحث درباره قدیمی یا جدید بودن بدنه، سطح واقعی توان شناسایی، رهگیری و تصرف سامانه‌های زیرسطحی از سوی ایران را نشان می‌دهد.

قابل مصرف به معنای بی‌ارزش نیست

یکی از نکات مورد تأکید شرکت سازنده این است که Dive-LD یک سامانه «قابل مصرف» (expendable) در محیط‌های پرخطر محسوب می‌شود. این ویژگی اما نباید به اشتباه به معنای بی‌اهمیت بودن تفسیر شود. در جنگ مدرن دریایی، بسیاری از سامانه‌های بدون سرنشین عامدانه به گونه‌ای طراحی می‌شوند که هزینه از دست رفتنشان به مراتب کمتر از به خطر افتادن جان خدمه یا ناوهای سرنشین‌دار باشد.

ارزش راهبردی چنین سامانه‌ای دقیقا در همین است که بدون ریسک انسانی وارد مناطق پرریسک، آلوده به مین یا تحت رصد شدید دشمن شود، اطلاعات جمع کند، نقشه بستر دریا را تهیه کند و مسیر را برای یگان‌های اصلی امن سازد. از دست رفتن آن پذیرفته شده است، اما بررسی لاشه آن توسط دشمن به هیچ وجه مطلوب نیست؛ چرا که امکان مطالعه طراحی هیدرودینامیکی، معماری ارتباطی، الگوریتم‌های ناوبری خودکار، سامانه‌های حسگری و الگوی مأموریتی را فراهم می‌کند.

هنوز اطلاعات عمومی دقیقی درباره اینکه سامانه توقیف‌شده حامل چه حسگرهایی بوده و آیا داده‌های ذخیره‌شده آن قابل بازیابی است یا خیر، منتشر نشده و نباید فراتر از شواهد موجود گمانه‌زنی کرد. اما همین ابهام دلیل دیگری است که نشان می‌دهد چرا واشنگتن ترجیح می‌دهد روایت «بی‌اهمیت بودن» را برجسته کند.

اهمیت راهبردی؛ رقابت بر سر چشم‌های بدون سرنشین در اعماق دریا

حادثه تنگه هرمز را نباید به دعوا بر سر «قدیمی یا جدید بودن یک ربات» تقلیل داد. موضوع اصلی، رقابت فزاینده قدرت‌های دریایی بر سر سلطه زیرسطحی بدون سرنشین است. آینده جنگ دریایی به سمتی می‌رود که بخش بزرگی از مأموریت‌های پایش مسیرهای کشتیرانی، کشف مین، جمع‌آوری اطلاعات و حتی شکار زیردریایی‌ها بدون حضور مستقیم انسان و توسط ناوگانی از شناورهای خودران انجام شود.

ایالات متحده خود از سال‌ها پیش سرمایه‌گذاری سنگینی در این حوزه آغاز کرده و Dive-LD یکی از حلقه‌های همین زنجیره است؛ سامانه‌ای با توان ماندگاری ۱۰ روزه، دسترسی به اعماق ۶ هزار متری و معماری باز برای حمل محموله‌های متنوع. از این منظر، به دست آمدن حتی یک نمونه از این خانواده در ورودی تنگه هرمز، فارغ از پیکربندی خاص همان نمونه، حامل پیام عملیاتی و اطلاعاتی مهمی است: ایران توانسته یک ابزار کلیدی از نسل جدید جنگ دریایی آمریکا را در یکی از حساس‌ترین نقاط جهان شناسایی و تصرف کند.

اینکه سامانه چگونه از کنترل خارج شده، چه محموله‌ای حمل می‌کرده، چه میزان از فناوری آن قابل بررسی و مهندسی معکوس است و چه درس‌هایی برای هر دو طرف دارد، پرسش‌هایی است که پاسخ آنها در روزها و هفته‌های آینده ابعاد واقعی این شکار زیرسطحی را روشن‌تر خواهد کرد.