توقیف یک فروند پهپاد زیرآبی پیشرفته متعلق به نیروی دریایی آمریکا توسط ایران، بار دیگر بحث توان مهندسی معکوس تهران و آسیبهای تبلیغاتی واشنگتن را به صدر اخبار دفاعی آورده است. مقامهای آمریکایی و شرکت سازنده این سامانه تلاش کردهاند ابعاد این حادثه را کماهمیت جلوه دهند، اما کارشناسان معتقدند حتی در صورت قدیمی بودن مدل توقیفشده، این اتفاق میتواند برای ایران یک دستاورد فنی و رسانهای قابل توجه باشد.
زهپاد توقیفشده چیست؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده، سامانه توقیفشده یک «خودروی زیرآبی خودمختار» از نوع «دایو-الدی» (Dive-LD) است؛ نسل جدیدی از پهپادهای زیرآبی که برای اجرای مأموریتهای شناسایی دوربرد، پایش محیط زیر دریا و سایر عملیاتهای پنهان طراحی شدهاند. این سامانهها قادرند بدون دخالت مستقیم انسان و بهصورت خودکار، برای روزها در اعماق دریا فعالیت کنند، داده جمعآوری کرده و به پایگاه بازگردند.
شرکت آمریکایی «اندوریل» (Anduril) سازنده این زهپاد، آن را بهعنوان «قابلاعتمادترین و انعطافپذیرترین خودروی زیرآبی خودمختار بزرگ» معرفی کرده و مدعی است این وسیله میتواند تا ۱۰ روز بهصورت مداوم در شرایط سخت عملیاتی فعال بماند. علاوه بر نیروی دریایی آمریکا، همین پلتفرم بهعنوان بستر آزمایشی برای توسعه زیردریایی بدونسرنشین بزرگ استرالیا با نام «گوست شارک» نیز به کار گرفته شده است که اهمیت فناورانه آن را دوچندان میکند.
روایت آمریکا: نقص فنی یک مدل قدیمی
پس از انتشار خبر توقیف این زهپاد، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) تلاش کرد اهمیت آن را کاهش دهد. کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام، مدعی شد این پهپاد یک مدل قدیمیتر بوده که دچار نقص فنی شده و پس از آنکه «در آب بیحرکت» رها شده، توسط نیروهای ایرانی بازیابی شده است. به گفته او، این سامانه «نه دادههای حساس جمعآوری میکرد و نه به تجهیزات سونار یا رادار طبقهبندیشده مجهز بود».
نیروی دریایی آمریکا نیز همین روایت را تکرار کرده و تأکید دارد وسیله توقیفشده فاقد اطلاعات محرمانه عملیاتی بوده است. شرکت اندوریل تاکنون به درخواستها برای اظهارنظر رسمی پاسخ مستقیمی نداده، اما همین سکوت و تفاوت لحن میان شرکت و مشتری نظامیاش، به گمانهزنیها درباره ناهماهنگی در مدیریت پیامدهای این رویداد دامن زده است.
سایه سنگین تجربه RQ-170
حساسیت پنتاگون در برابر این حادثه زمانی بهتر درک میشود که سابقه مشابهی در ذهن افکار عمومی وجود دارد. در سال ۲۰۱۱، ایران یک فروند پهپاد شناسایی رادارگریز آمریکایی از نوع RQ-170 Sentinel را به غنیمت گرفت؛ حادثهای که واشنگتن آن را بسیار جدی تلقی کرد تا جایی که باراک اوباما، رئیسجمهور وقت آمریکا، علناً از تهران خواست این پرنده را بازگرداند.
ایران درخواست آمریکا را رد کرد و مدتی بعد اعلام کرد با مهندسی معکوس این پهپاد، به دانش ساخت آن دست یافته است. در سالهای بعد نیز چندین مدل پهپاد ساخت داخل که بهوضوح از طراحی RQ-170 الهام گرفته بودند، توسط نیروهای مسلح ایران رونمایی شد. همین پیشینه باعث شده تا تحلیلگران، تکرار سناریوی مهندسی معکوس برای زهپاد «دایو-الدی» را کاملاً محتمل بدانند، حتی اگر فناوری آن بهطور کامل قابل کپیبرداری نباشد.
پیروزی تبلیغاتی تهران
فارغ از ابعاد فنی، توقیف این زهپاد یک پیروزی رسانهای آشکار برای تهران ارزیابی میشود. برخی تحلیلگران غربی اذعان کردهاند که حتی اگر ایران به دستاورد نظامی قاطعی از این سامانه دست نیابد، همین که توانسته یک ابزار پیشرفته آمریکایی را سالم به دست آورد، ضربهای به وجهه فناوری آمریکا محسوب میشود.
این بُعد تبلیغاتی بهوضوح در واکنش سفارتخانههای ایران در خارج از کشور دیده شد. سفارت ایران در غنا با لحنی طعنهآمیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در تنگهای که توسط مردمانی کنترل میشود که میتوانند عطسه یک میگو را بشنوند»، نیروهای ایرانی این زیردریایی را «مثل یک بطری پلاستیکی در تور ماهیگیری» برداشتند و افزود: «کاملاً سالم. هنوز مثل یک احمق چشمک میزند. تسلیت به هر کسی که دستهفرمان را در دست داشت.»
سفارت ایران در حیدرآباد هند نیز با کنایهای دیگر نوشت: «مراسم باز کردن جعبه توسط مهندسان معکوس ما، فردا صبح!»؛ جملهای که بهطور مستقیم به برنامه تهران برای کالبدشکافی فنی این سامانه اشاره دارد.
کارشناسان چه میگویند؟
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، در این باره گفته است: «البته ایران از هر فرصتی به عنوان یک پیروزی تبلیغاتی استفاده خواهد کرد. این میتواند به سپاه پاسداران کمک کند تا نسخههای بهتری از طراحیهای خود بسازد.»
برایان کلارک، مدیر مرکز مفاهیم و فناوری دفاعی در مؤسسه هادسون نیز معتقد است مهندسان ایرانی تقریباً بهطور قطع تلاش خواهند کرد سختافزار این پهپاد را باز کرده و بررسی کنند. او توضیح داده که نرمافزار این سامانهها معمولاً دارای لایههای حفاظتی داخلی است، اما بخشهای مکانیکی و سازهای آن قابل مهندسی معکوس است. کلارک با اشاره به سابقه ایران در کپیبرداری از هواگردهای آمریکایی توقیفشده تأکید کرد: «قطعاً میتوانند سیستمهای مکانیکی را مهندسی معکوس کنند.»
شکاف میان اندوریل و نیروی دریایی آمریکا
نکته قابل توجه دیگر در این پرونده، تضاد آشکار میان تبلیغات شرکت اندوریل و توضیحات نیروی دریایی آمریکاست. در حالی که اندوریل «دایو-الدی» را بهعنوان پیشرفتهترین و قابل اتکاترین سامانه خود معرفی میکند، نیروی دریایی اکنون آن را یک مدل قدیمی و معیوب توصیف میکند که به دلیل نقص فنی رها شده بود.
این دوگانگی روایت، پرسشهایی درباره میزان آمادگی عملیاتی ناوگان زهپادهای آمریکا و سطح واقعی خودمختاری و پایداری آنها ایجاد کرده است. اگر این سامانه واقعاً تا ۱۰ روز توان عملیات دارد، چگونه بهآسانی از کنترل خارج و در اختیار طرف مقابل قرار گرفته است؟ و اگر مدلی قدیمی و کماهمیت است، چرا بهعنوان الگویی برای پروژههای آینده مانند «گوست شارک» استرالیا استفاده میشود؟
در مجموع، هرچند واشنگتن میکوشد این حادثه را یک اتفاق جزئی و فاقد ارزش اطلاعاتی جلوه دهد، اما ترکیب فرصت مطالعه فنی برای ایران، ضربه به پرستیژ فناوری آمریکا و بهرهبرداری رسانهای گسترده تهران، آن را به چالشی فراتر از یک نقص فنی ساده تبدیل کرده است؛ چالشی که یادآور آن است که در رقابت فناورانه، حتی یک غنیمت کوچک نیز میتواند پیامدهای بزرگ داشته باشد.
نظرات (0)