پیشرفتهای علمی و دستاوردهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر، بیش از آنکه صرفاً نتیجه سرمایهگذاری فنی باشد، محصول یک راهبرد کلان و برخاسته از آموزههای اسلامی و نگاه راهبردی به جایگاه علم در قدرت ملی است؛ راهبردی که با عنوان «العلم سلطان» شناخته میشود و علم را نه حاشیهای تزئینی، بلکه متن اقتدار میداند.
بر اساس این نگاه، بدون دستیابی به مرجعیت علمی، نه عزت ملی پایدار میماند و نه استقلال کشور در برابر فشارهای نظام سلطه تضمین میشود. از همین رو، تحولات اخیر از جمله تحکیم حضور مقتدرانه در تنگه هرمز و دستیابی به پیشرفتهترین فناوریهای دریایی دشمن، بهعنوان ثمره عینی همین راهبرد توصیف شده است.
العلم سلطان؛ از حدیث نبوی تا دکترین پیشرفت
عبارت «العلم سلطان» برگرفته از روایتی منسوب به پیامبر اسلام (ص) است که علم را مایه سلطه و اقتدار معرفی میکند. این مفهوم در بیانات رهبر انقلاب اسلامی در دیدار ۲۶ مهر ۱۳۹۶ با نخبگان جوان علمی نیز تبیین شد؛ آنجا که تأکید شد: «پیشرفت علمی، کشور را قدرتمند میکند. اَلعِلمُ سُلطان؛ سلطان یعنی اقتدار؛ علم، اقتدار است؛ هر کسی آن را داشته باشد دست قدرتمند را خواهد داشت و هر کس نداشته باشد، زیر دست خواهد شد».
به باور طراحان این راهبرد، علم زمانی به اقتدار تبدیل میشود که از سطح شعار و مقاله فراتر رفته و به یک جهاد مقدس و تکلیف ملی بدل شود. نوری که به تعبیر گزارش باشگاه خبرنگاران جوان، از مکتب اهلبیت (علیهمالسلام) و اندیشه امام شهید تابیده و مسیر ملت ایران را به سوی قلهها روشن کرده است.
پنج رکن جهاد علمی برای عبور از مرزهای دانش
بر اساس تبیین ارائهشده، راهبرد العلم سلطان بر پنج محور کلیدی استوار بوده است:
- علم به مثابه جهاد: تلقی علمآموزی و پژوهش بهعنوان یک وظیفه مقدس و مجاهدت مستمر، نه فعالیتی اداری یا مقطعی.
- ایجاد زنجیره کامل علمی: شکلدهی به شبکهای بههمپیوسته از دانشگاه تا صنعت و از آزمایشگاه تا میدان، تا تولید دانش بدون وقفه ادامه یابد.
- تولید علم به جای مصرف آن: عبور از مرحله تقلید و کپیبرداری و حرکت به سمت مرجعیت و نوآوری در مرزهای دانش.
- تمرکز بر نخبگان و استعدادهای برتر: تبدیل جامعه نخبگانی به ستون فقرات قدرت ملی و میداندادن به نسل جوان علمی.
- پیوند علم با عزت ملی: گرهزدن پیشرفت علمی به استقلال، هویت و عزت کشور، بهگونهای که عقبماندگی علمی به معنای وابستگی تلقی شود.
مجموع این پنج رکن، زمینهای را فراهم کرده که ایران بتواند برخلاف محدودیتهای ناشی از تحریمهای گسترده، مسیر رشد علمی را با شتاب ادامه دهد.
از جهش مقالات پراستناد تا عبور از تحریم علمی
آمارهای ارائهشده در دیدار ۱۷ مهر ۱۳۹۸ با نخبگان و استعدادهای برتر علمی، تصویر روشنی از این جهش ارائه میدهد. بر این اساس، تعداد مقالات پراستناد دانشمندان ایرانی که در جهان بهطور گسترده مورد ارجاع قرار میگیرد، از ۷۸ مقاله در سال ۲۰۱۰ به ۴۶۱ مقاله در سال ۲۰۱۸ افزایش یافته است؛ رشدی چند برابری که به گفته سخنران، فراتر از نسبت جمعیت و وسعت جغرافیایی کشور است.
این رشد کمی، به جهش کیفی در حوزههای راهبردی نیز منجر شده است. در صنایع هوافضا، ساخت ماهوارهها و پهپادهای پیشرفته نشاندهنده گذار از مرحله مهندسی معکوس به مرحله طراحی و نوآوری بومی است. در کنار آن، تسلط بر فناوری هستهای، دستیابی به جایگاههای برتر جهانی در فناوری نانو و پیشرفتهای چشمگیر در زیستفناوری (بیوتکنولوژی)، گواه آن است که دانش بومی توانسته سد تحریمهای علمی را پشت سر بگذارد.
این دستاوردها علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، بهعنوان سلاحهای دانشبنیان در برابر فشارهای سیاسی و نظامی نیز عمل میکنند و تابآوری کشور را افزایش میدهند.
تبلور اقتدار در تنگه هرمز؛ شکار زهپاد ۶ هزار متری آمریکا
نمونه عینی پیوند علم و اقتدار، در تنگه هرمز به نمایش گذاشته شد؛ شاهراه حیاتی انرژی جهان که تسلط بر آن نیازمند اشراف علمی و فنی پیچیده است. بر اساس گزارش منتشرشده، توقیف یک زیردریایی بدون سرنشین و هوشمند آمریکایی (زهپاد) در این آبراه راهبردی، نماد تحقق راهبرد العلم سلطان توصیف شده است.
این سامانه پیشرفته که به جدیدترین فناوریها مجهز بوده و توان غوطهوری تا عمق ۶ هزار متری را دارد، با اتکا به دانش بومی در حوزه کشف و جنگ الکترونیک شناسایی و در اختیار گرفته شد. اقدامی که نشان میدهد دانش ایرانی قادر است پیچیدهترین فناوریهای دشمن را خنثی و حتی به غنیمت بگیرد.
همین الگو در نبردهای نامتقارن اخیر نیز تکرار شده است. در جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، برتری در حوزه نبرد الکترونیک و بهرهگیری از هوش مصنوعی، توازن قدرت را به سود ایران تغییر داد. شکار پهپادهای پیشرفته و حتی ادعای غافلگیری جنگندههای نسل پنجم مانند اف-۳۵، در حالی رخ داد که دشمن با اتکا به تجهیزات گرانقیمت و تبلیغات فناورانه وارد میدان شده بود، اما در عمل با شکاف میان ادعای تکنولوژیک و واقعیت میدانی روبهرو شد.
پیوند ایمان، عقل و قدرت در نگاه اندیشمندان
راهبرد العلم سلطان تنها یک دکترین نظامی-فنی نیست، بلکه بر پیوند ناگسستنی میان ایمان، عقل، عزت و قدرت تأکید دارد. استاد شهید مرتضی مطهری بر این باور بود که ملتی که از مسیر عقل و شناخت باز بماند، هرگز به استقلال و حاکمیت واقعی دست نخواهد یافت. آیتالله شهید سید محمدباقر صدر نیز دانشی را که در مسیر برپایی نظام عادلانه و صیانت از حقوق مستضعفان به کار رود، عین عبادت و قدرت میدانست.
این نگاه در میان اندیشمندان غربی نیز بازتاب دارد. آلبرت اینشتین بسیاری از بحرانهای جهان را ناشی از فقدان درک صحیح واقعیتهای علمی میدانست. استیون هاوکینگ تأکید داشت که برای ایستادگی در برابر چالشهای هستی باید با تمام توان به دنبال دانش رفت. آدام اسمیت، فیلسوف اسکاتلندی، دانش را سرمایه اصلی هر جامعه پیشرو خوانده و کارل پوپر آن را تنها راه کشف حقیقت و تسلط بر آینده معرفی کرده است.
اشتراک این دیدگاهها نشان میدهد که نسبت علم و قدرت، یک اصل جهانشمول است؛ با این تفاوت که در الگوی ایرانی، علم با جهتگیری توحیدی و عدالتمحور پیوند خورده است.
دانش؛ ابزار دفاع، ضامن استقلال و آقایی ملت
در دیدار ۲۰ اسفند ۱۳۹۴ با رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری نیز بر همین نکته تأکید شد: «کشور اگر به علم بپردازد و علم را پیش ببرد، آقا خواهد شد؛ به معنای واقعی کلمه: اَلعِلمُ سُلطان».
امروز اقتدار دفاعی، علمی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران، امتداد اندیشههای امام خمینی (ره) و تداوم راهبرد العلم سلطان در عمل دانسته میشود؛ مسیری که به گفته ناظران، با تکیه بر ایمان و خودباوری نخبگان، از تولید مقاله تا ساخت ماهواره، از فناوری هستهای تا جنگ الکترونیک را در بر گرفته و تا تحقق آرمانهای بلند انقلاب ادامه خواهد یافت.
آنچه در میدانهای نبرد و آزمایشگاههای علمی مشاهده میشود، در واقع جاری شدن یک ایده در اراده یک ملت است؛ ایدهای که علم را قدرت، قدرت را مسئولیت و مسئولیت را زمینهساز عزت میداند.
نظرات (0)