اسکندریه، دومین شهر پرجمعیت مصر، در نگاه نخست با چهره یونانی و رومی خود شناخته میشود، اما این شهر مدیترانهای گنجینهای کمتر دیدهشده از معماری و فرهنگ اسلامی را نیز در خود جای داده است. تاریخ اسکندریه با فتح مصر توسط مسلمانان پایان نیافت، بلکه این شهر به حیات خود بهعنوان یکی از مهمترین مراکز تمدن اسلامی ادامه داد.
از پایتخت باستانی تا دژ اسلامی
اسکندریه که نزدیک به هزار سال پایتخت مصر بود، پس از فتح این سرزمین به دست عمرو بن عاص در سال ۶۴۱ میلادی، جایگاه راهبردی خود را از دست نداد. هرچند مرکز حکومت به شهر تازهتأسیس فسطاط (قاهره امروزی) منتقل شد، اما اسکندریه مهمترین بندر مصر و دژ دفاعی آن در برابر حملات بیزانسی باقی ماند.
اسلام عاصم، استاد تاریخ و رئیس پیشین انجمن راهنمایان گردشگری اسکندریه، در این باره میگوید: «با ورود مسلمانان، اسکندریه از جایگاه پایتخت به مهمترین دژ دفاعی مصر در برابر حملات بیزانسی تبدیل شد. حاکمان اسلامی به ساخت استحکامات، مساجد و مراکز علمی در این شهر توجه ویژهای داشتند.»
شاخصترین آثار اسلامی اسکندریه
از برجستهترین بناهای اسلامی اسکندریه میتوان به این موارد اشاره کرد:
- قلعه قایتبای: این قلعه تاریخی بر بقایای فانوس دریایی مشهور اسکندریه، یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان، ساخته شده است و امروز از مهمترین آثار اسلامی شهر به شمار میرود.
- مسجد مرسی ابوالعباس: بزرگترین و باشکوهترین مسجد اسکندریه که به عارف بزرگ اندلسی، ابوالعباس مرسی، منسوب است و یکی از مهمترین زیارتگاههای مصر محسوب میشود.
- مسجد نبی دانیال: یکی از مساجد تاریخی شهر که در نزدیکی آرامگاه منسوب به دانیال نبی قرار دارد.
- مسجد القباری و آرامگاه امام بوصیری: این مجموعه مذهبی در منطقه القباری، سالانه میزبان هزاران زائر است.
- مسجد قائد ابراهیم: این مسجد در سال ۱۹۴۸ به دستور ملک فاروق پادشاه مصر ساخته شد.
لایههای تاریخی در معماری اسکندریه
در طول دورههای تاریخی مختلف از فاطمیان و ایوبیان گرفته تا مملوکان و عثمانیان، بناهای متعددی در اسکندریه ساخته شد. مسجد «تربانه»، مسجد «ابوعلی» و مسجد «شوربجی» از مهمترین یادگارهای دوره عثمانی به شمار میروند. این تنوع معماری نشاندهنده تداوم حیات اسلامی شهر طی قرنهای متمادی است.
نقش عرفان و تصوف در هویت شهر
بخش قابل توجهی از هویت محلههای اسکندریه برگرفته از نام عارفان و اولیای اسلامی است. محلههایی چون «سیدی بشر»، «سیدی جابر»، «القباری» و «شاطبی» هر کدام یادآور چهرههای تأثیرگذار عرفانی هستند. مرسی ابوالعباس، عارف بزرگ اندلسی سده هفتم هجری، مشهورترین شخصیت مذهبی شهر است که مسجد باشکوه او به نمادی از هویت اسلامی اسکندریه تبدیل شده است.
در کنار مسجد مرسی ابوالعباس، مسجد «سیدی یاقوت» و آرامگاه امام بوصیری (سراینده قصیده معروف بُرده) نیز از دیگر زیارتگاههای پرمخاطب شهر به شمار میروند.
اسکندریه؛ ایستگاه کاروانهای حج
اسکندریه در دوران اسلامی نه تنها یک مرکز نظامی و تجاری، بلکه به یک کانون علمی و مذهبی مهم تبدیل شد. کاروانهای حجاج شمال آفریقا و اندلس پیش از عزیمت به حجاز، در این شهر توقف میکردند و از امکانات علمی و رفاهی آن بهره میگرفتند.
آبانبارهای تاریخی؛ میراثی کمتر شناختهشده
علاوه بر بناهای مذهبی، اسکندریه شبکه گستردهای از آبانبارهای تاریخی را در خود جای داده است. بسیاری از این سازهها که ریشه در دوران روم دارند، در دوره اسلامی توسعه یافتند و برای ذخیره آب نیل به کار گرفته میشدند. آبانبار «ابن النبیه» و «ابن خلدون» از شناختهشدهترین نمونههای باقیمانده از این سازههای زیرزمینی هستند.
به اعتقاد پژوهشگران، اگرچه بخش زیادی از آثار نخستین دوره اسلامی اسکندریه در گذر زمان بازسازی شده یا با معماری دورههای بعدی درآمیختهاند، اما این شهر همچنان یکی از مهمترین مراکز میراث اسلامی در سواحل مدیترانه به شمار میرود و بازدید از این چهره کمتر دیدهشده، تجربهای منحصربهفرد برای گردشگران علاقهمند به تاریخ تمدن اسلامی فراهم میکند.
نظرات (0)