در کارگاهی کوچک در قم، میان صدای کوبش چکش بر ورق فولاد و جرقههای جوشکاری، هنری قدیمی همچنان نفس میکشد؛ هنری که با عشق به اهلبیت (ع) گره خورده و روایتگر تاریخ عزاداری ایران است. محمدرضا برخوردار، هنرمند ۳۶ ساله قمی، بیش از ۱۳ سال است که بهعنوان تنها بازمانده هنر علامتسازی در قم، این میراث را حفظ کرده و آن را به یک هنر-صنعت زنده و اشتغالآفرین تبدیل کرده است.
هنری میان صنعت و هنر
علامتسازی هنری است که در آن ورقهای فولاد با برش، جوش و ضربات دقیق چکش جان میگیرند. هنرمند، شاهتیغ علم را با دستان خود شکل میدهد و بر دامن تیغهها و اجزای آن، اذکار، اشعار آیینی و نام مبارک اهلبیت (ع) را حک میکند. نتیجه کار، تنها یک سازه فلزی نیست؛ بلکه نمادی مقدس و هویتی است که در آیینهای محرم و عزاداری جایگاهی ویژه دارد.
برخوردار در گفتوگو با باشگاه خبرنگاران جوان درباره ماهیت این حرفه میگوید: «علامتسازی دقیقا جایی میان صنعت و هنر ایستاده است. کار با فولاد، برشکاری، جوشکاری و چکشکاری نیازمند مهارت فنی بالاست و از سوی دیگر طراحی تیغهها، حکاکی ظریف اذکار و ایجاد هماهنگی میان اجزا، ذوق هنری میخواهد. به همین دلیل میتوان آن را هنر-صنعت نامید؛ هنری که بدون توان صنعتی شکل نمیگیرد و صنعتی که بدون روح هنری بیمعناست.»
او این هنر را فراتر از ساخت یک شیء میداند و معتقد است: «علامتسازی یعنی آتش و آهن که با عشق، نام اهلبیت (ع) را روایت میکنند. این کار فقط ساختن یک وسیله نیست؛ ساختن یک پیام، یک اعتقاد و یک تاریخ است.»
از نوجوانی تا تنها علامتساز قم
علاقه برخوردار به کارهای فنی از دوران نوجوانی آغاز شد. او از همان سالها به تراشکاری و کارهای فنی مشغول بود، اما آنچه مسیر زندگیاش را تغییر داد، شیفتگی به علامتسازی بود. خودش روایت میکند که برای آموختن این هنر نزد استادکاری در تهران شاگردی کرده است.
«همیشه برایم جذاب بود که چگونه از یک ورق ساده فولاد میتوان چیزی ساخت که هم زیباست و هم معنایی عمیق دارد. وقتی نخستین بار یک علم را از نزدیک دیدم، مبهوت ترکیب تیغههای برشخورده و اذکار حکشده بر فلز شدم و همان لحظه تصمیم گرفتم این راه را دنبال کنم.»
امروز او تنها هنرمند فعال در این رشته در قم است؛ عنوانی که هم افتخارآفرین است و هم پر از سختی. برخوردار میگوید: «تنها بودن هم سختی دارد و هم افتخار. سختیاش این است که کسی نیست تجربهاش را با تو در میان بگذارد یا هنگام بنبست راهنماییات کند؛ همه چیز را باید خودت کشف کنی و از اشتباهاتت بیاموزی. اما افتخارش این است که این هنر در قم به نام من زنده مانده و اگر تلاش نمیکردم، شاید امروز کسی نبود که آن را ادامه دهد.»
هنری که سفره را هم آباد میکند
مهمترین دستاورد این هنرمند قمی از نگاه خودش، تنها حفظ میراث نیست، بلکه ایجاد زنجیره اشتغال است. کارگاه کوچک او امروز به محل کسب و کار چند نفر دیگر نیز تبدیل شده است.
«مهمترین دستاورد من این است که نهتنها این هنر را حفظ کردهام، بلکه توانستهام اشتغال ایجاد کنم. اکنون چند نفر با من کار میکنند و این برایم مایه خوشحالی است. باور دارم هنر باید هم روح را سیر کند و هم سفره را.»
ریشهای از آلبویه تا امروز
علامتسازی پیشینهای طولانی در فرهنگ ایرانی دارد. به گفته برخوردار و بر اساس منابع تاریخی، نخستین نشانههای ساخت علمهای عزاداری به دوره آلبویه بازمیگردد؛ زمانی که علمهایی بهعنوان نماد سوگواری محرم ساخته میشد. در دورههای صفویه، زندیه و قاجاریه این هنر تکامل یافت و با افزوده شدن تزیینات، بهکارگیری فلزات گرانبها و حکاکیهای ظریف و طرحهای پیچیده، جلوهای فاخرتر پیدا کرد.
امروز اما علامتسازی فراتر از یک نماد مذهبی، بهعنوان یک میراث فرهنگی شناخته میشود که پاسداشت آن ضرورتی فرهنگی است.
سهمی در ثبت قم بهعنوان شهر ملی صنایع دستی
امسال همزمان با روز قم، مصادف با سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به این شهر، سند «قم، شهر ملی صنایع دستی» رونمایی شد؛ افتخاری که به گفته برخوردار، هنر علامتسازی نیز در کنار رشتههایی چون فرشبافی، کتابت و صفحهآرایی، تذهیب و نگارگری، خراطی، گیوهدوزی و هنرهای چوبی چون مبل و منبت، نقشی موثر در کسب آن داشته است.
«اینکه هنر علامتسازی در کنار دیگر رشتههای اصیل، باعث ثبت این عنوان برای قم شد، برای من افتخاری بزرگ است و نشان میدهد این هنر-صنعت جایگاه ملی خود را پیدا کرده است.»
آیندهای که به حمایت نیاز دارد
برخوردار آینده علامتسازی را روشن میبیند، اما آن را مشروط به حمایت و انتقال تجربه به نسل جوان میداند. او تاکید میکند حاضر است دانش و تجربه ۱۳ ساله خود را بهصورت رایگان در اختیار علاقهمندان قرار دهد.
«اگر حمایت شود، آینده خوبی در انتظار این هنر است، اما اگر تنها بماند ممکن است به فراموشی سپرده شود. آرزویم این است که جوانها به این هنر علاقهمند شوند و روزی در قم چندین کارگاه فعال علامتسازی داشته باشیم تا این میراث به نسلهای بعدی منتقل شود.»
روایت تنها علامتساز قم، روایت ایستادگی یک هنر در برابر فراموشی است؛ هنری که از دل آتش و آهن، عشق و اعتقاد را حک میکند و ثابت میکند میراث فرهنگی زمانی زنده میماند که هم دل هنرمند به آن گرم باشد و هم چراغ کارگاهش روشن.
نظرات (0)