آزمایشی دانشآموزی که با پرتاب بذر گوجهفرنگی به مدار زمین انجام شد، نتیجهای فراتر از انتظار به همراه داشت؛ بذرهایی که چند هفته در معرض بیوزنی، تشعشعات کیهانی و نوسانات شدید دمایی قرار گرفتند، پس از بازگشت به زمین، رشد قویتری نسبت به بذرهای معمولی از خود نشان دادند.
به گزارش منابع علمی روسیه، این پروژه بینالمللی با عنوان «با گوجهفرنگیهای خود به فضا بروید» و با مدیریت علمی والریا ویخرووا اجرا شده و با همکاری مؤسسه مسائل زیستپزشکی آکادمی علوم روسیه پیش رفته است. هدف اصلی، بررسی اثر محیط فضا بر توان جوانهزنی و رشد اولیه گیاهان خوراکی و ارزیابی امکان کشت پایدار محصولات کشاورزی در مأموریتهای طولانیمدت فضایی بوده است.
پرتاب چهار رقم گوجهفرنگی با زیستماهواره بیون-ام۲
بر اساس اعلام ویخرووا در نشست خبری مسکو، بذرهای چهار رقم شناختهشده گوجهفرنگی شامل پینوکیو (Pinocchio)، گروشیك (Groshik)، دونتسکی (Donetsky) و قلب گاو (Bull's Heart) در ماههای اوت و سپتامبر ۲۰۲۵ توسط زیستماهواره بیون-ام۲ (Bion-M2) به فضا ارسال شدند.
این ماهواره زیستی که برای انجام آزمایشهای بیولوژیکی در مدار طراحی شده، بذرها را برای مدتی در شرایط واقعی فضا شامل بیوزنی کامل، سرمای شدید و پرتوهای کیهانی قرار داد. پس از بازگشت محموله به زمین، مأموریت اصلی به دانشآموزان سپرده شد: آنها باید بذرهای فضارفته را همزمان با گروه شاهد (بذرهای مشابه که روی زمین نگهداری شده بودند) در شرایط یکسان کشت میکردند و شاخصهای جوانهزنی و رشد را مرحله به مرحله ثبت مینمودند.
جوانهزنی سریعتر و پرتعدادتر در بذرهای فضایی
مهمترین یافته پروژه، برتری آشکار بذرهای فضایی در مرحله جوانهزنی بود. به گفته مدیر علمی پروژه، در هر چهار رقم، بذرهایی که به فضا سفر کرده بودند، زودتر و با درصد بیشتری نسبت به نمونههای شاهد جوانه زدند. هرچند میزان این برتری بسته به رقم متفاوت بود، اما روند کلی در تمامی نمونهها مثبت ارزیابی شد.
ویخرووا در این باره گفت: «محیط فضا تأثیر مثبتی بر قدرت رشد بذرهای هر چهار رقم گوجهفرنگی دارد. مشخص شد که در تمام موارد، بذرهای سفرکرده به فضا سریعتر و در تعداد بیشتری نسبت به بذرهای شاهد جوانه زدند.»
این مشاهده نشان میدهد که تنشهای ترکیبی فضا، برخلاف تصور اولیه مبنی بر آسیب به جنین بذر، میتواند نوعی تحریک زیستی ایجاد کند که فرآیند فعالسازی بذر را تسریع میکند؛ پدیدهای که پیشتر در برخی آزمایشهای بذر گیاهان دیگر نیز گزارش شده بود اما اکنون برای گوجهفرنگی با دادههای دانشآموزی تأیید شده است.
رشد قویتر ساقه، برگ و ریشه پس از ده روز
بررسیها به جوانهزنی محدود نماند. در دهمین روز آزمایش، پژوهشگران رشد اندامهای هوایی شامل ساقه و برگ را اندازهگیری کردند و بار دیگر اثر مثبت شرایط فضایی مشاهده شد. در این مرحله، سه رقم گروشیك، دونتسکی و قلب گاو واکنش قویتری نسبت به رقم پینوکیو نشان دادند و بلندتر و شادابتر از نمونههای زمینی رشد کردند.
همزمان، ارزیابی سیستم ریشهای نیز نتایج قابل توجهی داشت. در همه ارقام، ریشهها در بذرهای فضایی توسعه بهتری داشتند، اما دو رقم دونتسکی و قلب گاو بیشترین حساسیت و پاسخ مثبت را ثبت کردند. ریشههای طویلتر و متراکمتر، به معنای جذب بهتر آب و مواد غذایی و در نهایت گیاه مقاومتر است؛ عاملی حیاتی برای کشت در محیط بسته ایستگاههای فضایی یا پایگاههای آینده روی ماه و مریخ.
سه رقم پیشنهادی برای کشاورزی فضایی
بر اساس جمعبندی کارشناسان، با توجه به نرخ بالای جوانهزنی، پایداری رشد و واکنش مثبت ریشه و اندام هوایی، سه رقم گروشیك، دونتسکی و قلب گاو به عنوان گزینههای اولویتدار برای تحقیقات تکمیلی در زمینه کشت گیاه در فضا معرفی شدهاند. این ارقام قرار است در مراحل بعدی، در شرایط کنترلشدهتر و با تمرکز بر عملکرد میوهدهی، کیفیت محصول و مقاومت در برابر تنشهای پرتویی بررسی شوند.
اهمیت این انتخاب از آنجا ناشی میشود که کشاورزی فضایی دیگر یک ایده دور از دسترس نیست. با توسعه مأموریتهای سرنشیندار طولانیمدت، تأمین غذای تازه و اکسیژن از طریق کشت گیاهان، به یکی از ارکان اصلی زیستپذیری در فضا تبدیل شده است. گوجهفرنگی به دلیل ارزش غذایی بالا، محتوای ویتامین و آنتیاکسیدان، و امکان مصرف تازه و فرآوریشده، همواره در فهرست محصولات کاندید برای کشت فضایی قرار داشته است.
همکاری دانشآموزان و نهادهای علمی
نکته متمایز این پروژه، مشارکت مستقیم دانشآموزان روسیه و بلاروس در تمام مراحل از طراحی آزمایش تا کشت و تحلیل دادهها بود. این رویکرد آموزشی-پژوهشی با حمایت مؤسسه مسائل زیستپزشکی وابسته به آکادمی علوم روسیه اجرا شد و نمونهای از پیوند آموزش علوم با تحقیقات فضایی واقعی به شمار میرود.
کارشناسان این مؤسسه تأکید کردهاند که دادههای بهدستآمده، علاوه بر ارزش علمی، ظرفیت آموزشی بالایی نیز دارد و میتواند نسل جدید پژوهشگران حوزه زیستفضایی را پرورش دهد. نتایج نهایی این پروژه در کنفرانس مطبوعاتی مسکو ارائه شد و قرار است در قالب گزارشهای تکمیلی برای برنامهریزی آزمایشهای بعدی روی ایستگاههای مداری و مأموریتهای آتی بیون مورد استفاده قرار گیرد.
در مجموع، یافتههای اخیر نشان میدهد که سفر کوتاهمدت بذر به فضا نه تنها به آن آسیب نمیزند، بلکه میتواند ظرفیت زیستی آن را تقویت کند. اگر این اثر در مراحل گلدهی و میوهدهی نیز تأیید شود، گامی مهم به سوی تولید پایدار غذا در خارج از زمین برداشته خواهد شد؛ گامی که شاید با همین بذرهای کوچک گوجهفرنگی آغاز شده باشد.
نظرات (0)