امام حسن عسکری (ع) در حالی عهده‌دار امامت شدند که فشار سیاسی و امنیتی حکومت عباسی در سامرا به اوج رسیده بود. حصر خانگی، کنترل شدید رفت‌وآمدها و تلاش برای قطع پیوند امام و امت، شرایطی بی‌سابقه را رقم زده بود. با این حال، آن حضرت نه تنها این تنگنا را به فرصتی برای تثبیت مبانی تشیع تبدیل کردند، بلکه با نگاهی آینده‌نگر، نقشه راهی دقیق برای عبور جامعه شیعی از بحران بزرگ پیش‌رو ـ یعنی آغاز دوران غیبت ـ ترسیم نمودند.
آنچه در گفت‌وگوی حجت‌الاسلام والمسلمین سجاد علی‌اکبرزاده، پژوهشگر فقه سیاست و حکمرانی و مدرس سطح عالی حوزه علمیه خراسان مورد تأکید قرار گرفته، همین وجه راهبردی سیره امام یازدهم(ع) است؛ مدیریتی هوشمند که هم بُعد اعتقادی داشت و هم بُعد تشکیلاتی و تربیتی.
سامرا در خفقان؛ بستر شکل‌گیری راهبرد غیبت
سامرای عصر امام عسکری(ع)، شهری پادگانی و تحت نظارت مستقیم دستگاه خلافت بود. امام در چنین فضایی حتی برای دیدارهای عادی با یاران خود با محدودیت‌های سنگین روبه‌رو بودند. با وجود این، روایات تاریخی نشان می‌دهد که ایشان مرجعیت علمی و معنوی خود را به طور کامل حفظ کردند؛ به پرسش‌های پیچیده فقهی و کلامی پاسخ می‌دادند، از احوال شیعیان در مناطق مختلف آگاه بودند و حتی گزارش‌هایی از اطلاع دقیق ایشان از توطئه‌های پنهان دربار نقل شده است.
نکته قابل تأمل آن است که به گواهی منابع، حتی برخی از کارگزاران حکومتی و مأموران زندان نیز تحت تأثیر تقوا، عفاف و هیبت معنوی امام قرار می‌گرفتند و ناچار به تکریم ایشان می‌شدند. همین جایگاه، حصر و زندان را به محفلی برای رشد معنوی و استحکام پیوندهای ایمانی بدل کرده بود.
سه محور اصلی برای مصون‌سازی شیعیان
به گفته این پژوهشگر حوزوی، راهبرد امام عسکری(ع) برای آماده‌سازی شیعیان بر سه مفهوم کلیدی استوار بود: صبر در غیبت، خلوص ایمان و انتظار فعال.
امام با تصریح به اینکه دوران غیبت طولانی خواهد بود، به شیعیان هشدار دادند که دچار یأس و شتاب‌زدگی نشوند. ایشان با تشبیهات عمیق، مؤمنان را به استقامت در برابر فتنه‌های سخت فراخواندند؛ فتنه‌هایی که به تعبیر روایات، ایمان‌ها را خالص می‌کند. ائمه پیشین نیز با توصیف دشواری‌های این دوره، پاداش بزرگ برای ثابت‌قدمان بر دین را وعده داده بودند.
در همین راستا، هشدار درباره «پرچم‌های گمراه‌کننده» و سیل شبهات کلامی و سیاسی، بخش مهمی از برنامه مصون‌سازی بود. امام می‌کوشیدند یاران خود را چنان تربیت کنند که در میانه هیاهوی مدعیان دروغین و تفرقه‌افکنی‌ها، راه تشخیص حق از باطل را گم نکنند.
شبکه پنهان وکالت؛ تضمین تداوم امامت
یکی از ابتکارات کلیدی امام عسکری(ع)، تقویت و توسعه شبکه وکالت و ارتباط از طریق نامه‌نگاری و نمایندگان مورد اعتماد بود. با توجه به ممنوعیت ارتباط علنی، حضرت از طریق افرادی خاص و آزموده، پیام‌ها، وجوهات شرعی و پاسخ شبهات را منتقل می‌کردند.
مهم‌ترین اقدام در این چارچوب، معرفی جانشین و فرزند بزرگوارشان به خواص اصحاب بود. این معرفی محدود و حساب‌شده، زنجیره امامت را در برابر انقطاع بیمه کرد و این اطمینان را به هسته مرکزی تشیع داد که خط هدایت الهی حتی در توفان غیبت نیز ادامه خواهد یافت. به این ترتیب، پیوند امت و امامت مستحکم ماند و بذر «انتظار فعال» ـ انتظاری توأم با مسئولیت‌پذیری و کنشگری ـ در دل پیروان کاشته شد.
سدی در برابر شبهات؛ از غلو تا نبوت‌های دروغین
بخش دیگری از سیره امام یازدهم، مواجهه روشمند با شبهات اعتقادی بود. در عصری که فرقه‌های انحرافی، غالیان و مدعیان نبوت دروغین فعال بودند، امام با تبیین دقیق مرزهای ایمان و کفر، معیار تشخیص را به شیعیان آموختند.
به گفته حجت‌الاسلام علی‌اکبرزاده، امام عسکری(ع) با رد قاطع غلو در مقام ائمه و ابطال ادعاهای باطل، بر تمسک به قرآن و سنت قطعی به عنوان ملاک اصلی حق تأکید می‌کردند. همچنین با تبیین ارکان ایمان ـ صبر، یقین، عدل و جهاد ـ پایه‌هایی استوار برای مقاومت در برابر شک و تردید معرفی نمودند.
طرح دقیق مفهوم «امر بین الامرین» به عنوان پاسخی متوازن به شبهه جبر و تفویض، و تأکید بر جایگاه علمی اهل‌بیت(ع) به عنوان مرجعیت بی‌بدیل، از دیگر ابزارهایی بود که مانع سرگردانی شیعیان در میان مکاتب کلامی مختلف شد. توصیه به پرهیز از هوای نفس و دوری از جدال‌های بی‌حاصل و گمراه‌کننده نیز در همین راستا قابل فهم است.
الگوی صبر و مدیریت هیجان؛ درسی برای امروز
روایات، سیمای امام عسکری(ع) را الگویی از متانت، سکون و عفاف حتی در اوج فشار توصیف می‌کنند. دشمنان نیز به هیبت و آرامش ایشان اذعان داشتند. آن حضرت با تکیه بر یقین قلبی و توکل به خداوند، مصیبت‌ها را بزرگ نمی‌شمردند و حتی در برابر اهانت‌ها، از مسیر عفت و وقار خارج نمی‌شدند.
این سیره، برای جامعه امروز ـ به‌ویژه نسل جوان ـ درس‌آموز است. در روزگاری که فشارهای سیاسی، اجتماعی و هجمه‌های رسانه‌ای هیجانات را تشدید می‌کند، الگوی امام، دعوت به مدیریت هیجان، حفظ تعادل روانی و پاسخ حکیمانه به جای واکنش شتاب‌زده است. وقتی عزت انسان وابسته به مقام دنیوی نباشد، شکست‌ها و فشارهای محیطی نمی‌تواند وقار او را بشکند؛ نکته‌ای که سبب می‌شد اطرافیان امام نیز در کنار ایشان احساس امنیت و آرامش کنند.
امام با بشارت ظهور منجی و یادآوری قطعیت وعده‌های الهی، افق امید را همواره روشن نگه می‌داشتند و اجازه نمی‌دادند یأس بر جامعه شیعی چیره شود. همین امیدِ فعال بود که هسته مرکزی تشیع را با وجود همه توطئه‌ها، منسجم و پایدار نگه داشت.
بازخوانی این سیره نشان می‌دهد که عبور از فتنه‌های فکری امروز نیز جز با بازگشت به اصول عقلانی و نقلی معتبر، تقویت بینش دینی و تکیه بر مرجعیت علمای راستین ممکن نیست؛ مسیری که امام حسن عسکری(ع) بیش از یازده قرن پیش، با وجود حصر و خفقان، با دقت برای پیروان خود هموار کردند.
نظرات (0)