حمایت از یک هنر دستی، همیشه با شعار و سخنرانی محقق نمیشود؛ گاه یک انتخاب ساده در زندگی روزمره میتواند به حفظ یک هنر اصیل و تأمین معیشت هنرمندان آن منجر شود. داستان توجه رهبر شهید انقلاب به زیلوبافی، نمونهای روشن از این نوع حمایت عملی است.
تأکیدی که از حسینیه آغاز شد
پس از شهادت رهبر انقلاب، روایتهای متعددی از توجه ایشان به استفاده از زیلو در حسینیه امام خمینی (ره) منتشر شد. بنا بر این روایتها، با وجود آنکه فرشهای نفیسی به حسینیه اهدا میشد، ایشان همواره بر حفظ زیلوهای آبیرنگ تأکید داشتند و شخصاً مراقب بودند که کسی آنها را جمع نکند.
در یکی از این روایتها آمده است که یکی از اطرافیان، فرشهای اهدایی را در گوشهای از حسینیه پهن کرد تا بهتدریج جایگزین زیلوها شوند. اما به محض ورود رهبر شهید و مشاهده فرش، ایشان پرسیدند: «این فرش را چه کسی اینجا گذاشته است؟» و در ادامه تأکید کردند: «هدیه یا وقف بودن فرقی ندارد. من گفته بودم هر فرشی که میآید، به تکایا و حسینیههای کشور بدهید؛ برای خودمان فقط همین زیلوهای آبی باشد.»
ایشان دلیل این اصرار را نیز چنین توضیح دادند که این زیلوها از صنایع دستی در معرض فراموشی است و عدهای در شهری از راه بافت آن امرار معاش میکنند؛ اگر حتی همین مقدار استفاده هم از زیلو نشود، بهتدریج این هنر از بین میرود و بافندگان آن منبع درآمد خود را از دست میدهند.
زیلو؛ دستبافتهای به قدمت تاریخ
زیلو یکی از قدیمیترین دستبافتههای ایرانی است که از نخ پنبه بافته میشود. این زیرانداز سنتی به دلیل خنک بودن و شستوشوی آسان، برای آبوهوای گرم و خشک مناطق کویری انتخاب مناسبی بود و قرنها در خانهها، مساجد و اماکن مذهبی مورد استفاده قرار میگرفت.
هرچند زیلوبافی در شهرهای مختلف ایران رواج داشته، اما نام این هنر بیش از همه با میبد یزد گره خورده است. بسیاری از پژوهشگران، میبد را خاستگاه اصلی زیلوبافی میدانند و اسناد تاریخی نشان میدهد که این هنر دستکم از دوره مظفریان (قرن هشتم هجری قمری) در این منطقه رونق داشته است. یکی از قدیمیترین اشارههای مکتوب به زیلوبافی نیز در سفرنامه ناصرخسرو دیده میشود.
نقشها و رنگهای ماندگار
زیلو معمولاً از دو بخش تشکیل میشود: حاشیه یا «دَج» که در بیشتر بافتهها تقریباً ثابت است، و بخش میانی یا «کار» که طرحهای متفاوتی دارد. بیشتر نقشهای زیلو هندسی و متقارن هستند و با خطوط شکسته شکل میگیرند. نقشهایی مانند چشمبلبلی، برگ و مهرگ از شناختهشدهترین طرحهای این هنر به شمار میروند.
رنگبندی زیلو نیز متناسب با کاربرد آن انتخاب میشود. زیلوهای آبی و سفید بیشتر در مساجد و اماکن مذهبی استفاده میشوند. نوع جوهری با رنگهای آبی و گِلی کاربرد خانگی دارد و زیلوهای نفتال با رنگهای سبز و گِلی از کیفیت بالاتری برخوردارند.
چالشهای پیش روی یک هنر اصیل
با وجود سابقه طولانی، زیلوبافی در سالهای اخیر با مشکلات جدی روبهرو شده است. تغییر سبک زندگی و الگوی مصرف، ورود کفپوشهای صنعتی و موکت، افزایش هزینههای تولید و کاهش صرفه اقتصادی بافت زیلو از جمله مهمترین عوامل رکود این هنر به شمار میروند.
به گفته کارشناسان، تغییر نگاه به استفاده از زیلو در اماکن مذهبی و جایگزینی تدریجی فرش به جای آن، یکی از دلایل اصلی کاهش تقاضا برای این دستبافته بوده است. همچنین افزایش هزینههای تولید و کاهش کیفیت بخشی از تولیدات نیز بر دشواریهای این حوزه افزوده است.
احیای دوباره یک سنت
پس از شهادت رهبر انقلاب، روایتهای مربوط به تأکیدات ایشان بر استفاده از زیلو، بار دیگر توجه مردم را به این هنر قدیمی جلب کرد. امروزه میتوان زیلو را در حسینیهها، تکایا و همچنین موکبهای مسیر اربعین مشاهده کرد. موکب مکتب حاج قاسم در عمود ۵۳۳ مسیر نجف به کربلا نیز با استفاده از این زیلوها، تلاش کرده است حالوهوای حسینیه امام خمینی (ره) را زنده نگه دارد.
این حرکت مردمی نشان میدهد که حمایت از صنایع دستی نه تنها به حفظ هویت فرهنگی کمک میکند، بلکه میتواند معیشت هنرمندان و بافندگانی را که نسلها از این راه روزگار گذراندهاند، تضمین نماید. زیلوبافی به عنوان یکی از اصیلترین هنرهای دستی ایران، همچنان به شناخت، حمایت و توجه جامعه نیاز دارد.
نظرات (0)