تحول دیجیتال در ایران نه فقط نحوه ارتباط و یادگیری، بلکه سبک زندگی نسل جدید را دستخوش تغییر کرده است. نتایج تازهترین افکارسنجی ملی با عنوان «زیست کودکان و نوجوانان در فضای مجازی» که به همت دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی و بر پایه نظرسنجی از ۲۴۴۱ والدین انجام شده، جزئیات مهمی از حضور دیجیتال کودکان ایرانی را فاش میکند.
کودکان زیر ۵ سال و دنیای هوشمند
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش، کاهش چشمگیر سن مواجهه کودکان با فناوریهای دیجیتال است. بر اساس این گزارش، بیش از نیمی از کودکان زیر پنج سال از تلفن همراه، تبلت یا لپتاپ استفاده میکنند. نکته قابل تأمل آنکه حدود ۹ درصد از این گروه سنی دارای دستگاه شخصی هستند و میانگین سن کودکان صاحب دستگاه شخصی در این رده، ۴.۳ سال برآورد شده است.
میانگین مصرف روزانه این گروه حدود ۱.۱ ساعت است و نزدیک به یکسوم کودکان زیر پنج سال روزانه بیش از سه ساعت از دستگاههای هوشمند استفاده میکنند. هرچند تنها ۲۳ درصد از این گروه سنی هنگام استفاده به اینترنت متصل هستند، اما همین رقم نشاندهنده آغاز تجربه آنلاین از سالهای اولیه کودکی است. این یافته برای سیاستگذاران اهمیت ویژهای دارد، زیرا بسیاری از برنامههای آموزشی و فرهنگی فعلی، دوره دبستان را نقطه شروع مداخلات میدانند، در حالی که عادتهای مصرف رسانهای پیش از ورود به مدرسه شکل میگیرد.
۸۸ درصد کودکان ۶ تا ۱۵ سال از دستگاه هوشمند استفاده میکنند
در گروه سنی شش تا پانزده سال، فضای مجازی به بخش جداییناپذیری از زندگی روزمره تبدیل شده است. حدود ۸۸ درصد این گروه از دستگاه هوشمند استفاده میکنند و سهچهارم آنها به اینترنت دسترسی دارند. ۳۴ درصد نیز صاحب دستگاه شخصی هستند و میانگین سن دریافت نخستین دستگاه شخصی حدود ۹.۸ سال گزارش شده است.
میانگین زمان استفاده روزانه در این رده سنی به ۱.۷ ساعت میرسد و ۳۷ درصد کودکان روزانه بین یک تا سه ساعت از دستگاههای هوشمند استفاده میکنند. همچنین ۱۷ درصد کاربران بیش از سه ساعت در روز پای این ابزارها میگذرانند.
بازی همچنان اولویت اول، اما آموزش در رتبه دوم
برخلاف تصور عمومی که فضای مجازی را صرفاً به بازی و سرگرمی محدود میداند، نتایج این نظرسنجی نشاندهنده تنوع در فعالیتهای دیجیتال کودکان است. انجام بازی با ۴۲ درصد مهمترین فعالیت محسوب میشود، اما مطالعات آموزشی و درسی با ۳۷ درصد در رتبه دوم قرار دارد و محتوای سرگرمکننده نیز ۱۸ درصد را به خود اختصاص داده است. این ارقام نشان میدهد فضای مجازی برای نسل جدید همزمان کارکرد آموزشی و تفریحی دارد.
در حوزه آموزش، سامانه «شاد» همچنان مهمترین بستر رسمی است. بیش از ۶۰ درصد محتوای آموزشی از طریق این سامانه مبادله میشود و حدود ۶۳ درصد کلاسهای آنلاین نیز در همین بستر برگزار میگردند. نکته جالب توجه آنکه میزان رضایت کاربران از سامانه شاد نسبتاً بالاست و حدود ۸۵ درصد کاربران رضایت کامل یا نسبی خود را اعلام کردهاند.
چالش فیلترشکن و استقلال دیجیتال نوجوانان
یکی از حساسترین بخشهای این گزارش به استفاده از فیلترشکن اختصاص دارد. بر اساس یافتهها، حدود ۲۳ درصد کاربران اینترنت در گروه سنی شش تا پانزده سال از فیلترشکن استفاده میکنند. بخشی از این استفاده بدون اطلاع یا اجازه والدین صورت میگیرد و میانگین سنی این گروه از سایر کاربران بالاتر است. این یافته نشاندهنده شکلگیری نوعی استقلال رفتاری در فضای مجازی در میان نوجوانان است.
شکاف میان نگرانی و اقدام والدین
شاید مهمترین یافته این پیمایش به رفتار والدین بازگردد. حدود ۸۸ درصد والدین نسبت به مواجهه فرزندان با محتوای نامناسب ابراز نگرانی کردهاند و بیش از نیمی از آنها مسئولیت اصلی حفاظت از کودکان را بر عهده خانواده میدانند. دوسوم خانوادهها نیز برای استفاده فرزند از فضای مجازی محدودیت زمانی تعیین میکنند.
با این حال، تنها حدود ۸ درصد والدین از نرمافزارهای تخصصی کنترل و نظارت بر فعالیت فرزندان استفاده میکنند. در این گزارش، این وضعیت «شکاف میان آگاهی و عمل مؤثر» توصیف شده است. به عبارت دیگر، نگرانی والدین بسیار بالاست، اما به ابزارهای عملی مدیریت فضای مجازی منجر نشده است.
دو آستانه سنی بحرانی
گزارش دو مقطع سنی مهم را برای سیاستگذاری معرفی میکند: نخست، بازه ۹ تا ۱۲ سال که الگوی اصلی زیست مجازی در آن شکل میگیرد و دوم، پس از ۱۳ سالگی که همزمان با افزایش استقلال نوجوان، نظارت والدین به شکل محسوسی کاهش پیدا میکند. این دو آستانه میتوانند مبنای طراحی سیاستهای ملی حمایت از کودکان در فضای مجازی قرار گیرند.
این پیمایش به عنوان نخستین تصویر ملی و دادهمحور از زیست دیجیتال کودکان و نوجوانان ایرانی، شکاف میان نگرانی خانوادهها و ابزارهای واقعی مدیریت این فضا را آشکار کرده است. به گفته تهیهکنندگان این گزارش، همین شکاف مهمترین چالش سیاستگذاری آینده در حوزه حکمرانی فضای مجازی کودک و نوجوان خواهد بود.
نظرات (0)