در روزهای اخیر، تعدادی از تبلیغات شهری تهران توجه شهروندان و کاربران فضای مجازی را به خود جلب کرده است؛ تبلیغاتی که در آنها برخی واژههای فارسی بهصورت پیوسته نوشته شده و سپس، بیتوجه به ساختار و معنای کلمات، به چهار بخش مجزا تقسیم شدهاند. این شیوه واکنشهای انتقادی فراوانی را در میان علاقهمندان به زبان و ادب فارسی برانگیخته و بسیاری آن را اقدامی در جهت مخدوش کردن رسمالخط معیار ارزیابی کردهاند.
در همین حال، این پرسش مطرح شده است که استفاده هنری از خط و نوشتار در تبلیغات تا چه اندازه مجاز است و مرز میان خلاقیت هنری و تحریف زبان و رسمالخط کجاست؟ محمدحسن مقیسه، پژوهشگر و کارشناس حوزه زبان و فرهنگ، در گفتوگو با باشگاه خبرنگاران جوان به این پرسشها پاسخ داده است.
خلاقیت هنری نباید رسمالخط را بر هم بزند
مقیسه در پاسخ به این پرسش که استفاده تبلیغاتی از زبان فارسی چه ضوابطی باید داشته باشد، گفت: تعیین ضوابط استفاده از زبان فارسی در تبلیغات، طبیعتاً در چارچوب وظایف نهادهای نظارتی و نهادهای علمی قرار میگیرد. از منظر هنری نیز اشکالی ندارد که از انواع هنرهای خطی، زیورآراییها و نگارشهای هنری در تبلیغات استفاده شود؛ اما نباید خط را بهگونهای به کار برد که رسمالخط معهود و معمول را بر هم بزند.
وی افزود: روشی که همه افراد جامعه، از دانشآموز خردسال تا تحصیلکردهترین افراد، به آن عادت کردهاند نباید مخدوش شود؛ زیرا این کار میتواند سنگبنای تحریفهای بعدی باشد و قطعاً هیچ فرهنگ و کشوری چنین رویهای را برنمیتابد. استفاده هنری از یک موضوع با تحریف و دگرگون کردن غیرعلمی مسائل زبانی و خطی کاملاً مغایر است و اینکه بینظمیها و درهمریختگیهای نوشتاری را بهعنوان کار هنری توجیه کنیم، اصلاً پذیرفتنی نیست.
نوشتار نباید اسباب سودجویی اقتصادی شود
این کارشناس زبان در توضیح اهمیت درستنویسی و اینکه چرا نباید نوشتار و گفتار اسباب دست سودجویی اقتصادی شود، به پیشینه تاریخی خط فارسی اشاره کرد و گفت: از زمانی که اسلام وارد ایران شد، ایرانیان دریافتند که زبان خودشان میتواند دین جدید را بپذیرد، بیآنکه آن را با زبان عربی جایگزین کنند. رسمالخط فارسی نیز هرچند در برخی حروف از خط عربی تأثیر پذیرفت، اما با خوی و خصلت ایرانی به مسیر خود ادامه داد.
تاریخچه تلاشها برای تغییر خط
مقیسه ادامه داد: در قرون متأخر، بهویژه از دوران قاجار و تحت تأثیر تبلیغات غربگرایانه، این دیدگاه انحرافی مطرح شد که علت عقبماندگی ایرانیان خط آنهاست. این جریان در کشورهای همسایه نیز شکل گرفت؛ در ترکیه خط، زبان و دیگر موضوعهای فرهنگی تغییر کرد تا به تصور خود به پیشرفت برسند و حتی برخی حروف را به این بهانه که خشن هستند، از زبان خود کنار گذاشتند.
وی افزود: در ایران نیز در دوره پهلوی اول تلاش شد چنین رویکردی ایجاد شود و برخی نویسندگان و روشنفکران رسمالخطهای پیشنهادی مطرح کردند. بعدها، در دوره پهلوی دوم، بحث جایگزینی زبان اسپرانتو به جای فارسی نیز مطرح شد. همه این دیدگاهها بر استدلالی سست استوار بود و آن، ضرورت نزدیک شدن به اروپا و قرار گرفتن در شمار کشورهای بهاصطلاح متمدن بود.
نقش انقلاب اسلامی در پاسداشت زبان فارسی
این پژوهشگر با اشاره به خدمات انقلاب اسلامی به زبان فارسی گفت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از خدمات بزرگ انقلاب به خط و زبان فارسی، نجات آن از خطر تحریف و جایگزینی بود. رهبر شهید انقلاب نیز بهعنوان یکی از بزرگترین حامیان زبان فارسی، از شعر و نثر فارسی و تمدن عمیقی که این زبان در طول تاریخ بر دوش خود حمل کرده است، دفاع کردند؛ بهگونهای که امروز کمتر کسی جرئت میکند از تغییر خط و زبان سخن بگوید.
وی تأکید کرد: هر حرکتی که زبان و خط فارسی را، که یکی از مؤلفههای مهم هویت و تمدن ایرانی است، خدشهدار کند باید با روشهای علمی و اداری با آن مقابله شود؛ استفاده ابزاری و سودجویانه از زبان، حتی اگر در قالب تبلیغات و با عنوان خلاقیت هنری انجام شود، نمیتواند توجیهی برای تحریف و بینظمی در نوشتار باشد.
اجرای قانون مهمتر از تدوین آن است
مقیسه در بخش دیگری از سخنان خود به عملکرد نهادهای نظارتی اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات جامعه این است که گاهی قانون بسیار خوب نوشته شده اما اجرای قانون با خود قانون تفاوت دارد؛ در حالی که اجرای قانون بهمراتب مهمتر از تدوین آن است. در دوران پس از انقلاب، قوانین خوبی تدوین شدهاند اما به دلیل ضعف مجریان، زمینگیر شدهاند.
وی افزود: نهادهای نظارتی و بهویژه نهادهای دانشی مانند فرهنگستانها میتوانند با ترکیب دانش تخصصی و ضوابط اداری، جلوی تخطی از حریم خط و زبان فارسی را بگیرند. لازم است نهادهای علمی، فرهنگی و نظارتی بهویژه فرهنگستان با همکاری یکدیگر، ضوابط روشنتری برای استفاده از زبان فارسی در تبلیغات تدوین و بر اجرای آنها نظارت کنند؛ زیرا زبان و خط فارسی از عناصر مهم هویت فرهنگی و تمدنی ما هستند و هرگونه حرکت خدشهدارکننده در این حوزه باید جدی گرفته شود.
نظرات (0)