نزدیک به یک دهه است که زنگ خطر «فرار مغزها» در ایران بهویژه در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، بیوقفه به صدا درآمده، اما این مهاجرت نه تنها متوقف نشده، بلکه شتاب بیشتری گرفته است. ایران میتواند با تدابیر علمی و اثرگذار، نخبگان فناوری اطلاعات خود را حفظ کرده و زمینه شکوفایی استعدادهای آنها را فراهم کند، اما این روزها بخشی از متخصصان جوان و خلاق، که سرمایههای اصلی پیشرفت دیجیتال کشور به شمار میروند، در جستجوی درآمد مناسب و دسترسی به امکانات پایدار، چمدانهایشان را میبندند و به سوی افقهای بهظاهر روشنتر پرواز میکنند.
تصویر تکاندهنده از آمار مهاجرت
نتایج یک بررسی علمی درباره این پدیده، بیش از یک آمار ساده، آینهای از چالشهای اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی ایران است. گزارش «مهاجرت ایرانیان: علل و انگیزهها» به قلم جامعهشناسانی همچون محمد فاضلی و بهرام صلواتی، بر پایه تحلیل ۱۱۱۵۷ پرسشنامه معتبر که در تیرماه ۱۴۰۲ از ایرانیان داخل و خارج کشور جمعآوری شد، تصویری شفاف و هشداردهنده ارائه میدهد.
بر اساس این گزارش، ۱۹ درصد پاسخدهندگان خارج از کشور و ۸۱ درصد ساکن ایران بودند. نتایج نشان میدهد که ۶۵ درصد نیروهای تحصیلکرده ایرانی به مهاجرت فکر میکنند و این روند از طبقات مرفه به لایههای عمومیتر جامعه گسترش یافته است. عوامل کلان اجتماعی و اقتصادی — نظیر تورم فزاینده، مشکلات معیشتی، تنشهای سیاسی و نگاه کلی به آینده ایران — تأثیر به مراتب بیشتری نسبت به شرایط کاری فردی دارند.
وضعیت نگرانکننده در حوزه فناوری اطلاعات
در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، آمارها بهویژه نگرانکننده است. این بخش یکی از شش حوزه برتر از نظر مهاجرت متخصصان به شمار میرود و ۷.۸ درصد مهاجران متخصص را شامل میشود. ۹۰ درصد مهاجران بین ۱ تا ۲۵ سال سابقه کاری داشتهاند که ۶۲.۱ درصدشان در بخش خصوصی فعال بودند.
بیشینه مهاجران دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند؛ یعنی دقیقاً همان قشر تحصیلکرده و مولدی که موتور نوآوری و اقتصاد دیجیتال کشور محسوب میشوند. تقسیمبندی زمانی مهاجران نیز گویاست: از میان آنها که مهاجرت کردهاند، بخش عمده (۳۸.۷ درصد) در دوره ریاستجمهوری شهید ابراهیم رئیسی رخ داده است. این ارقام، مهاجرت را از یک انتخاب لوکس به یک تصمیم اجتنابناپذیر برای بسیاری تبدیل کرده است.
هشدار از درون مجلس
در سطح میدانی، مهدی اسماعیلی، نماینده مردم میانه و عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، به تازگی نسبت به مهاجرت کارشناسان فنی مخابرات و ارتباطات زیرساخت هشدار داده است. او تأکید کرده که حقوق و مزایای پایین در شرکتهای دولتی، انگیزه کاری را کاهش داده و «وسوسههای» خارجی را تقویت کرده است.
اسماعیلی از جلسه با وزیر ارتباطات خبر داد و پیشنهاد برقراری «فوقالعاده خاص» یا «فوقالعاده فنی» را برای جبران فاصله با بخش خصوصی مطرح کرد. این پیشنهادها نیازمند حمایت قانونی مجلس و تخصیص منابع از سوی وزارتخانه است. وی با اشاره به نقش حیاتی این متخصصان در شرایط تحریم، هشدار داد که از دست دادن آنها هزینههای سنگینی بر زیرساختهای ارتباطی و توسعه فناوری کشور تحمیل خواهد کرد.
پیامدهای عمیق بر اکوسیستم نوآوری
این مهاجرت، فراتر از آمار، ضربهای عمیق به اکوسیستم نوآوری وارد میکند. متخصصان IT نه تنها کد مینویسند؛ آنها زیرساخت اینترنت، امنیت سایبری، استارتآپها و اقتصاد دیجیتال را میسازند. وقتی «هوای درآمد» و «اینترنت همیشگی» در خارج از کشور فراهمتر باشد، ماندن در داخل به انتخابی قهرمانانه تبدیل میشود که پاداش اقتصادی و حرفهای کمی دارد.
گزارش فاضلی و صلواتی تأکید میکند که رابطه حکومت و مردم، و ادراک کلی از وضعیت کشور، عامل محرک اصلی است. شرایط سازمانی (حقوق، امکانات) مهم است، اما در سایه عوامل کلان کمرنگ میشود.
راهکارهای چندلایه برای حفظ سرمایه انسانی
برای حفظ این سرمایه انسانی، راهکارها باید چندلایه باشد:
- فراهمسازی اینترنت پایدار و باکیفیت برای فعالیت حرفهای متخصصان
- بازنگری فوری در نظام جبران خدمات بهویژه در شرکتهای دولتی و نیمهدولتی
- ایجاد فضای نوآوری واقعی و کاهش موانع اداری برای فعالیت استارتآپها
- کاهش بروکراسی و تسهیل فرآیندهای کسبوکار
- بازسازی اعتماد اجتماعی به عنوان مهمترین عامل بازدارنده مهاجرت
بدون این اقدامات، هشدارهای یک دهه اخیر به واقعیت تلخی تبدیل خواهد شد که جبران آن سالها زمان میبرد. مهاجرت متخصصان، آژیر خطری است که نباید نادیده گرفت؛ زیرا آینده دیجیتال ایران در گرو ماندگاری همین مغزهای خلاق و توانمند است.
نظرات (0)