بسیاری از افراد جامعه از کارکرد و اهمیت سازمانهای بزرگی که نام «ملی» را یدک میکشند، آگاهی چندانی ندارند. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران یکی از همین نهادهای کلیدی است که نقشی فراتر از یک کتابخانه ساده ایفا میکند و وظیفه خطیر حفظ حافظه مکتوب کشور را بر عهده دارد.
ساختار معاونت پژوهش و منابع دیجیتال
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران دارای معاونتهای مختلفی از جمله معاونت اسناد، معاونت کتابخانه، معاونت توسعه منابع و معاونت پژوهش و منابع دیجیتال است. این ساختار پس از تغییرات سال ۱۳۹۶ شکل گرفت. طبق اساسنامه مصوب مجلس، این سازمان یک مؤسسه آموزشی، پژوهشی و خدماتی محسوب میشود و از این رو، وجود معاونت پژوهش برای ساماندهی فعالیتهای علمی امری ضروری است.
سید محمود سادات، دانشآموخته رشته تاریخ و معاون پژوهش و منابع دیجیتال، در گفتگویی تفصیلی به تشریح وظایف این معاونت پرداخته است. به گفته وی، کتابخانه ملی در سال ۱۳۸۱ با سازمان اسناد ملی ایران ادغام شد و سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران شکل گرفت. پیش از آن، سازمان اسناد ملی از وزارت علوم مجوز تأسیس «پژوهشکده اسناد» را گرفته بود که نمونهای منحصربهفرد در کشور است.
پژوهشکده اسناد و گروههای سهگانه
پژوهشکده اسناد که اکنون زیرمجموعه معاونت پژوهش و منابع دیجیتال است، در ساختمان گنجینه اسناد مستقر شده و سه گروه پژوهشی فعال دارد:
- گروه تحقیقات تاریخ معاصر ایران و تاریخ شفاهی: این گروه بر روی اسناد و مدارک آرشیوی کار میکند. فعالیت آن یا به تولید پژوهشهای تاریخی مبتنی بر اسناد منجر میشود یا با مصاحبه با کنشگران و شاهدان عینی رویدادهای گذشته، آثار تاریخ شفاهی تولید میکند.
- گروه تحقیقات آرشیوی: این گروه روی فرایندها و استانداردهای آرشیوی جهان پژوهش میکند.
- گروه حفاظت و نگهداری: اعضای این گروه دارای دکترای مرمت هستند و در زمینه حفاظت از اسناد و میراث مکتوب تحقیق میکنند. این گروه دستیار پژوهشی اداره کل حفاظت و مرمت سازمان محسوب میشود.
نشریات علمی و تخصصی
پژوهشکده اسناد مجله «گنجینه اسناد» را از سال ۱۳۷۰ منتشر میکند که اکنون بیش از ۳۵ سال سابقه دارد و از درجه علمی-پژوهشی برخوردار است. سردبیری این مجله بر عهده دکتر سعید رضایی شریفآبادی، استاد دانشگاه الزهرا و از بنیانگذاران دانش آرشیو در ایران است. همچنین در سال ۱۳۸۹ دو مجله دیگر به نامهای «تاریخ شفاهی» و «آرشیو ملی» (که اکنون «مطالعات آرشیوی» نام دارد) طراحی و منتشر شدند. مجله تاریخ شفاهی با سردبیری دکتر مرتضی نورایی، استاد دانشگاه اصفهان و از چهرههای برجسته این حوزه، منتشر میشود.
بخش کتابخانه و گروههای علمی
بخش دوم هیئت علمی معاونت به حوزه کتابخانه اختصاص دارد. اعضای این بخش در رشته علم اطلاعات و دانششناسی تخصص دارند. سه گروه در ساختمان کتابخانه ملی فعالیت میکنند: گروه مدیریت اطلاعات و سازماندهی دانش، گروه علم داده و هوش مصنوعی، و گروه مطالعات ایرانشناسی و اسلامشناسی. این گروهها خدمات پژوهشی به معاونت کتابخانه ارائه میدهند. همچنین «فصلنامه کتاب» که از سال ۱۳۷۰ منتشر میشود و از قدیمیترین نشریات کتابداری ایران است، اکنون با نام «مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات» منتشر میشود.
منابع دیجیتال و کاربرد هوش مصنوعی
قسمت دوم عنوان این معاونت یعنی «منابع دیجیتال» به مدیریت منابع دیجیتال از زمان ورود تا ارائه در کتابخانه دیجیتال میپردازد. این فرایند شامل دیجیتالسازی منابع فیزیکی قدیمی مانند کتابها، روزنامهها و اسناد، و همچنین پردازش منابع «دیجیتالزاد» است. دفتر شناسایی و فراهمآوری منابع دیجیتال، این منابع را دریافت و به اداره کل پردازش منابع و فناوریهای دیجیتال ارسال میکند. کاربران با عضویت در کتابخانه ملی میتوانند از راه دور به این منابع دسترسی داشته باشند.
یکی از زمینههای نوین فعالیت این معاونت، بهرهگیری از هوش مصنوعی است. برای مثال، پیشتر اطلاعات پایاننامهها مانند عنوان و چکیده به صورت دستی ثبت میشد، اما اکنون با استفاده از فناوری OCR و هوش مصنوعی، فرادادههای این اطلاعات به صورت خودکار استخراج میشود. با این حال، پیچیدگیهای خط فارسی همچنان نیازمند کنترل و نظارت انسانی است.
معاونت پژوهش و منابع دیجیتال، به عنوان پشتوانه علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نقشی حیاتی در حفظ و انتقال حافظه مکتوب ایران به نسلهای آینده ایفا میکند؛ مأموریتی که با ترکیب دانش سنتی آرشیوی و فناوریهای نوین دیجیتال به پیش میرود.
نظرات (0)