روز خبرنگار فقط فرصتی برای تبریک به کسانی نیست که هر روز با خبر و روایت سروکار دارند؛ میتواند بهانهای باشد برای یاد کردن از مردی که بخش مهمی از عمرش را صرف ساختن مسیر آموزش همین حرفه کرد. دکتر کاظم معتمدنژاد، چهرهای که بعدها به «پدر علم ارتباطات ایران» نام گرفت، از نخستین کسانی بود که روزنامهنگاری را دانشی نیازمند آموزش و پژوهش دانست و نه صرفاً یک حرفه تجربی. بخش مهمی از نسلی که بعدها خبرنگار، استاد و پژوهشگر رسانه شدند، مستقیم یا غیرمستقیم از مسیری عبور کردند که او برای آموزش ارتباطات در ایران ایجاد کرد.
شروع مسیر از روستای مود
کاظم معتمدنژاد سال ۱۳۱۳ در روستای مود، در ۳۶ کیلومتری بیرجند، در خانوادهای متولد شد که فرهنگ و آموزش در آن جایگاه ویژهای داشت. پدرش فرهنگی و مدیر دبیرستان بود و دیگر اعضای خانواده نیز در مشاغل فرهنگی فعالیت داشتند. همین فضای خانوادگی، نخستین مواجهه او را با آموزش و فرهنگ شکل داد. او تحصیلات ابتدایی و بخشی از دوره متوسطه را در زادگاهش گذراند و ادامه تحصیل را در بیرجند دنبال کرد و برای سال ششم ادبی راهی تهران شد و در دبیرستان مروی به تحصیل پرداخت.
از حقوق تا تحریریه کیهان
مسیر دانشگاهی معتمدنژاد در رشته حقوق شکل گرفت؛ او سال ۱۳۳۶ مدرک کارشناسی خود را از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران گرفت و سه سال بعد، در سال ۱۳۳۹، دکترای حقوق قضایی دریافت کرد. اما مسیر حرفهای او قرار نبود در حقوق بماند. در همان سالهای دانشجویی، ارتباط او با مدیر وقت روزنامه کیهان که از استادانش نیز بود، پای او را به دنیای مطبوعات باز کرد. او ابتدا با ترجمه مطالب از زبان فرانسه کارش را آغاز کرد و مدتی بعد مسئولیت گروه اخبار خارجی و مقالات را برعهده گرفت و تجربهای مستقیم و حرفهای از کار روزنامهنگاری به دست آورد.
حضور در فضای واقعی مطبوعات، یکی از مهمترین زمینههایی بود که بعدها نگاه او را به آموزش روزنامهنگاری شکل داد؛ اینکه خبرنگاری در کنار تجربه عملی، به دانش، روش و آموزش تخصصی نیاز دارد. از سوی دیگر، کیهان نیز به روزنامهنگارانی نیاز داشت که از آموزش دانشگاهی برخوردار باشند؛ همین نیاز زمینهای شد تا معتمدنژاد برای ادامه تحصیل، بورسیهای از سوی دولت فرانسه دریافت کند.
تحصیل در سوربن و بازگشت با دانش جدید
معتمدنژاد در فرانسه در دانشگاه سوربن به تحصیل پرداخت و در کنار دکتری حقوق و علوم سیاسی، دکتری تخصصی روزنامهنگاری را نیز از انستیتوی مطبوعات و علوم نظری دانشگاه پاریس گرفت. این بخش از زندگی او از این جهت اهمیت دارد که او در زمانی با آموزش علمی روزنامهنگاری آشنا شد که علوم ارتباطات در جهان هنوز در شمار حوزههای نسبتاً جدید علمی بود. او در شمار نخستین دانشآموختگان ایرانی بود که با تحصیل این رشته در غرب، دانش و مباحث جدید ارتباطات را به ایران بازگرداندند.
نهادینه کردن آموزش ارتباطات در ایران
آنچه معتمدنژاد را متمایز کرد، تلاشی بود که پس از بازگشت برای ساختن یک نظام آموزشی و پژوهشی در حوزه روزنامهنگاری و ارتباطات انجام داد. او قرار نبود دانش ارتباطات را فقط برای خود نگه دارد؛ قرار بود آن را به ساختار آموزش عالی ایران وارد کند. دوره عالی روزنامهنگاری، مؤسسه عالی مطبوعات و روابط عمومی و سپس دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، از جمله مجموعههایی بودند که نام او در شکلگیری آنها دیده میشود. او در فاصله سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۰ در تأسیس این مجموعهها نقش داشت و در سالهای بعد نیز در دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران تدریس کرد و از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ به عنوان استاد و رئیس دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی فعالیت داشت. به این ترتیب، تجربهای که از تحریریه کیهان آغاز شده بود، به کلاس درس و ساختار دانشگاهی رسید.
نگاهی علمی و انتقادی به رسانه
اهمیت معتمدنژاد را نمیتوان فقط در تأسیس یک دانشکده یا تدریس چند درس خلاصه کرد. تلاش او برای شکلگیری رشته ارتباطات، به ایجاد یک نگاه علمی به رسانه در ایران کمک کرد. در نگاه او، ارتباطات پدیدهای جدا از جامعه و سیاست نبود و رسانه نمیتوانست صرفاً وسیلهای برای انتقال پیام تلقی شود. او نسبت به برخی نظریههای خوشبینانه توسعه و نقش رسانه در نوسازی جامعه نگاه انتقادی داشت؛ از جمله در برابر نظریه نوسازی دانیل لرنر تأکید میکرد که ارتباطات از دیگر فرایندهای اجتماعی و سیاسی جدا نیست و زمانی میتواند در مسیر توسعه و استقلال ملی مؤثر باشد که در کنار آگاهیبخشی، سازماندهی، مشارکت سیاسی و انتقال دانش و مهارت قرار بگیرد.
احیای رشته ارتباطات پس از انقلاب
معتمدنژاد در شکلگیری دورههای تحصیلات تکمیلی این رشته نیز نقش داشت. پس از انقلاب، زمانی که دانشکده علوم ارتباطات و رشته ارتباطات منحل شده و ارتباطات به یکی از گرایشهای علوم اجتماعی تبدیل شده بود، او به همراه نعیم بدیعی برای احیای این رشته تلاش کرد. این تلاشها به شکلگیری دوره کارشناسی ارشد علوم ارتباطات در دانشگاه علامه طباطبایی در سال ۱۳۶۸ و سپس دوره دکتری این رشته در سال ۱۳۷۵ انجامید.
میراثی برای خبرنگار امروز
میراث معتمدنژاد فقط به تأسیس دانشکده و تربیت دانشجو محدود نماند؛ نگاه او به قدرت رسانه، استقلال ارتباطی، جریان آزاد اطلاعات و نسبت رسانه با توسعه، بخش دیگری از میراث فکری اوست. او روزنامهنگاری را از تحریریه شناخت، در دانشگاههای فرانسه آن را به شکل علمی آموخت و پس از بازگشت تلاش کرد این دانش را در ساختار آموزش عالی ایران نهادینه کند. مسیر او از مود آغاز شد، از کلاسهای حقوق دانشگاه تهران گذشت، به تحریریه کیهان رسید، در دانشگاههای فرانسه ادامه یافت و سرانجام به تأسیس و گسترش آموزش ارتباطات در ایران انجامید. شاید مهمترین میراث او برای خبرنگار امروز همین باشد: خبر، پیش از آنکه سریع باشد، باید معتبر باشد و پیش از آنکه دیده شود، باید مسئولانه تولید شود.
نظرات (0)