استفاده مکرر ارتش رژیم صهیونیستی از مهمات فسفر سفید در جنوب لبنان، دیگر تنها یک مسئله نظامی یا انسانی نیست؛ این حملات به یک فاجعه زیستمحیطی تمامعیار تبدیل شده که جنگلها، باغهای زیتون، زمینهای کشاورزی و حتی منابع آب منطقه را هدف قرار داده است. انتشار گزارش اخیر روزنامه انگلیسی «گاردین» درباره آتشسوزی مزارع و جنگلهای جنوب لبنان بر اثر این حملات، بار دیگر توجهها را به ابعاد پنهان این جنایتها جلب کرده است.
فسفر سفید چیست و چرا خطرناک است؟
فسفر سفید مادهای بسیار واکنشپذیر است که به محض تماس با اکسیژن مشتعل میشود و حرارت فوقالعاده بالایی تولید میکند. در کاربردهای نظامی، این ماده معمولاً برای ایجاد پرده دود یا روشنایی میدان جنگ استفاده میشود؛ اما ویژگیهای شیمیایی آن باعث شده استفاده از آن در مناطق مسکونی و دارای پوشش گیاهی، پیامدهایی بسیار فراتر از یک عملیات نظامی معمول داشته باشد.
خطر این ماده با خاموش شدن شعله پایان نمییابد؛ ذرات و بقایای فسفر سفید حتی زیر آب نیز واکنشهای گرمازای شدیدی از خود نشان میدهند. به همین دلیل، وقتی چنین مهماتی در منطقهای با پوشش گیاهی متراکم یا در مجاورت زمینهای کشاورزی به کار گرفته شود، آتش به سرعت گسترش مییابد و پیامدهای آن از نقطه اصابت بسیار فراتر میرود.
مستندات حقوق بشری از جنایت جنگی
سازمان عفو بینالملل استفاده از فسفر سفید توسط ارتش اسرائیل را در خلال حملات ۱۰ تا ۱۶ اکتبر ۲۰۲۳ مستند کرده و بهطور مشخص حمله ۱۶ اکتبر به شهر «الظهیره» در جنوب لبنان را مستلزم تحقیق از منظر احتمال جنایت جنگی دانسته است. روزنامه واشنگتنپست نیز در نوامبر ۲۰۲۳ پس از بررسی قطعات باقیمانده مهمات و تصاویر، گزارش داد که در این حمله از فسفر سفید ساخت آمریکا استفاده شده که به زخمی شدن دستکم ۹ غیرنظامی لبنانی انجامید.
منابع اسرائیلی از جمله روزنامههای «هاآرتص» و «یدیعوت آحارانوت» نیز اصل استفاده از فسفر سفید را تأیید و گزارش کردهاند.
مقیاس فاجعه در ارقام
دادههای مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت، تصویری روشن از مقیاس خسارتها ارائه میدهد:
- ۹۱ روستا در استانهای جنوب لبنان و نبطیه از اکتبر ۲۰۲۳ در معرض یکهزار و ۷۶۸ حمله قرار گرفتند.
- حدود ۳۵۱ مورد آتشسوزی جنگلی گزارش شده است.
- وزارت محیطزیست لبنان اعلام کرده که حدود ۵۱۴ هکتار بر اثر بمبهای فسفر سفید و منور سوخته است.
- در فاصله اکتبر تا نوامبر ۲۰۲۳ حدود ۴۶۲ هکتار جنگل و زمین کشاورزی بهطور کامل یا گسترده تخریب شد.
- مناطق «الناقوره» با ۱۱۲ هکتار، «علما الشعب» با ۳۱۵ هکتار و «مروحین» با ۱۱۱ هکتار بیشترین خسارت را متحمل شدند.
- حدود ۹۰ درصد مناطق آسیبدیده شامل جنگلهای بلوط، درختان زیتون، باغهای مرکبات و دیگر درختان میوه بوده است.
اهمیت این ارقام زمانی روشن میشود که بدانیم استانهای جنوب و نبطیه حدود ۲۱.۵ درصد مناطق کشتشده لبنان را دربر میگیرند و کشاورزی و دامداری منبع اصلی درآمد خانوارهای این مناطق است. سوختن زمین کشاورزی در اینجا به معنای از دست رفتن سرمایه طبیعی، ظرفیت تولید و امکان بازگشت کشاورزان به زمینهایشان است.
پژوهش دانشگاه نیوکاسل؛ مفهوم «هوازدگی»
یکی از مهمترین منابع علمی این پرونده، مقاله «مارک گریفیث» و «میکو یورونن» از دانشکده جغرافیای دانشگاه نیوکاسل انگلستان با عنوان «خشونت نظامی فسفر سفید: ژئوقدرت، هوازدگی و زیستپذیری» است که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده. پژوهشگران در این مقاله آثار فسفر سفید را به سوختگی و خسارت لحظهای محدود نمیکنند و بر پیامدهای ماندگار آن بر محیط زندگی تمرکز دارند.
بر اساس دادههای این پژوهش، بین اکتبر ۲۰۲۳ تا ژوئیه ۲۰۲۴، ۲۴۸ مورد حمله با فسفر سفید در ۳۲ تا ۳۶ روستا در امتداد خط آبی ثبت شده و ۹۱ درصد این حملات پیش از ورود نیروهای اسرائیلی به جنوب لبنان در سال ۲۰۲۴ رخ داده است. دادههای وزارت کشاورزی لبنان نیز نشان میدهد که بین اکتبر ۲۰۲۳ تا اوت ۲۰۲۴، یکهزار و ۴۲ آتشسوزی جنگلی مرتبط با فسفر سفید گزارش شده که به سوختن حدود ۲ هزار و ۱۹۲ هکتار جنگل، زمین کشاورزی و مناطق روستایی در امتداد ۱۲۰ کیلومتری خط آبی و نابودی حدود ۶۰ هزار درخت زیتون منجر شده است.
مفهوم محوری این مقاله، «هوازدگی» است؛ فرایندهای تدریجی و ماندگاری که خشونت نظامی بر محیط برجا میگذارد. ذرات فسفر سفید میتوانند در محیط باقی بمانند و در شرایط مساعد دوباره مشتعل شوند. در نمونههای بررسیشده از روستاهای «میسالجبل» و «الظهیره»، این ویژگی علاوه بر دشوار کردن بازسازی خاک، بر دسترسی کشاورزان به مزارع و امکان فروش محصولات اثر گذاشته است.
آلودگی آب و تهدید زنجیره غذایی
نمونهبرداری از بخشهای جنوبی رود لیتانی در پایان سال ۲۰۲۴، سطوح بیسابقهای از فسفر و فسفات را نشان داده است. این یافته از نظر علمی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ثابت میکند ارزیابی خسارت نمیتواند فقط با اندازهگیری سطح سوخته انجام شود و خاک، آب، پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی نیز باید مورد آزمایش قرار گیرند.
مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت هشدار میدهد که نفوذ مواد حاصل از فسفر سفید به خاک و آب میتواند بر اکوسیستمهای آبی و زمینی اثر بگذارد. افزایش بار فسفر در آب، رشد بیش از حد جلبکها و پدیده «اوتریفیکاسیون» را تشدید میکند. بنابراین حتی زمینی که مستقیماً مورد اصابت قرار نگرفته، در صورت قرار گرفتن در مسیر روانآب یا انتقال ذرات میتواند در معرض پیامدهای ثانویه قرار گیرد. این مسئله برای جنوب لبنان که کشاورزی آن به منابع آب سطحی و زیرزمینی وابسته است، اهمیت ویژهای دارد.
این مرکز همچنین هشدار میدهد که تجمع اسید فسفریک میتواند حاصلخیزی خاک را کاهش داده و خطر فرسایش را افزایش دهد و بقایای سمی فسفر سفید ممکن است به فرایندهای طولانی و پرهزینه پاکسازی و احیای محیط نیاز داشته باشند.
اقتصاد، امنیت غذایی و میراث فرهنگی
پیامدهای حملات به محیطزیست در نهایت به اقتصاد و امنیت غذایی منتقل میشود. گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت از نابودی بیش از ۴۰ هزار درخت زیتون در همان دوره سخن میگوید؛ درختانی که علاوه بر ارزش اقتصادی، بخشی از میراث فرهنگی و شیوه معیشت نسلبهنسل جوامع محلی محسوب میشوند. دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نیز از اختلال گسترده در فعالیت کشاورزان منطقه حکایت دارد.
پرونده استفاده جنایتکارانه از فسفر سفید در جنوب لبنان را دیگر نمیتوان تنها در چارچوب یک سلاح در عملیات نظامی بررسی کرد؛ این پرونده، همزمان پرونده انسان، محیطزیست و آینده یک سرزمین است. آثاری که این آتش بر خاک، جنگل، مزرعه و زندگی مردم برجا گذاشته، ممکن است سالها ادامه داشته باشد.
نظرات (0)