روز گذشته طرح آرامگاه محمود فرشچیان، از شاخصترین نگارگران معاصر ایران، در نزدیکی آرامگاه صائب تبریزی در اصفهان رونمایی شد. شهاب نیکمان، طراح این پروژه، ایده محوری بنا را بر انتقال خطوط منحنی و سیال نگارگری ایرانی از بُعد دوبعدی نقاشی به فضای سهبعدی معماری بنا نهاده است. در طرح پیشنهادی، هشت درگاه، هشت ستون، هفت پله و گنبدی هفتلایه پیشبینی شده و از فرمهای منحنی معماری ساسانی و قوسهای معماری اسلامی نیز الهام گرفته شده است.
از یادمان شخصی تا مسئله میراثی
آنچه این پروژه را از یک طرح یادمانی صرف فراتر میبرد، موقعیت مکانی آن است: باغ تاریخی آرامگاه صائب که خود دارای هویت فرهنگی و تاریخی مستقلی است. همین موضوع یک پرسش بنیادین معمارانه را پیش روی اصفهان قرار داده: چگونه میتوان یک بنای معاصر را در کنار یک اثر تاریخی قرار داد، بدون آنکه هویت و خوانایی هیچیک تحت تأثیر دیگری قرار گیرد؟
نکین پویافر، استاد معماری و پژوهشگر معماری ایرانی، در همین خصوص تأکید میکند که تفاوت میان تقلید صوری از یک اثر تاریخی و گفتگوی واقعی با آن باید مورد توجه قرار گیرد. به گفته او، معماری جدید لزوماً نباید برای قرار گرفتن در کنار یک بنای تاریخی، فرم همان بنا را بازتولید کند؛ چرا که چنین رویکردی ممکن است به تقلید ظاهری و تضعیف هویت مستقل اثر جدید منجر شود. پویافر همچنین اشاره میکند که ارزش این طرح زمانی مشخص میشود که فرم، ارتفاع، تناسبات، مصالح و نحوه استقرار بنا با ویژگیهای مکان هماهنگ شده باشد.
حفظ هویت تاریخی بدون محدود کردن خلاقیت
محمد نصر، متخصص مرمت و حفاظت بناهای تاریخی، از زاویهای دیگر به بررسی این پروژه پرداخته است. به گفته او، در حفاظت از بناهای تاریخی، توجه نباید صرفاً به کالبد اصلی بنا محدود شود، بلکه نحوه قرارگیری بنا در محیط، کیفیت فضای پیرامونی و رابطه دیداری آن با عناصر مجاور نیز اهمیت دارد. نصر تصریح میکند که نخستین پرسش کارشناسی این نیست که بنای جدید زیباست یا خیر، بلکه باید پرسید چه رابطهای با بنای موجود برقرار میکند و آیا حضور آن باعث میشود اثر تاریخی همچنان محور اصلی خوانش مکان باقی بماند.
این مرمتگر همچنین تأکید کرده که ضرورت مطالعه دقیق به معنای مخالفت با ساخت یادمان فرشچیان نیست و میتوان همزمان از ایجاد یادمانی شایسته برای یک هنرمند بزرگ دفاع کرد و بر رعایت اصول حفاظت از مکان تاریخی نیز پافشاری نمود.
روایت مشترک شعر و نگارگری در یک منظر واحد
فرشاد نوری، پژوهشگر معماری منظر و فضاهای تاریخی، مهمترین مسئله این پروژه را فراتر از رابطه دو ساختمان دانسته و آن را رابطه دو یادمان با یک منظر مشترک توصیف میکند. به گفته او، مخاطب هنگام ورود به مجموعه فقط یک بنا را نمیبیند؛ مسیر حرکت، درختان، فضای باز، محورهای دید و فاصله بناها، تجربه کلی مکان را شکل میدهند.
نوری همجواری یادمان شاعری چون صائب با نگارگری چون فرشچیان را از منظر فرهنگی دارای ظرفیت قابل توجهی دانسته و توضیح میدهد که صائب نماینده سنت شعر فارسی و فرشچیان نماینده یکی از مهمترین جریانهای نگارگری معاصر است. قرار گرفتن یادمان این دو در یک مجموعه میتواند روایتی از تداوم هنر ایرانی ایجاد کند، مشروط بر اینکه این پیوند فرهنگی بهانهای برای نادیده گرفتن هویت مستقل مکان نشود.
ترجمه هنر دوبعدی به معماری سهبعدی
مینا فدوی، پژوهشگر تاریخ هنر و معماری معاصر نیز بر این باور است که ساخت آرامگاه فرشچیان را باید فراتر از یک پروژه ساختمانی دید. فرشچیان خود بخشی از تاریخ هنر معاصر ایران است و طبیعی است که یادمان او بخواهد واجد زبان معماری متناسب با شخصیت هنریاش باشد. با این حال، خطر اصلی آن است که خطوط نگارگری هنگام تبدیل شدن به فرم معماری، صرفاً به مجموعهای از نشانههای ظاهری تقلیل پیدا کنند.
فدوی پیشنهاد میکند که تصمیمگیری درباره بنا و محوطه صرفاً در سطح فرم معماری باقی نماند و مطالعات تاریخی، معماری، منظر و حفاظت نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد. در این صورت، آرامگاه فرشچیان میتواند به جای آنکه صرفاً بنایی در کنار یک اثر تاریخی باشد، به بخشی از روایت معاصر اصفهان درباره تداوم هنر ایرانی تبدیل شود.
اکنون با رونمایی طرح آرامگاه فرشچیان، آنچه اهمیت دارد، عبور از سطح ایدهها و فرمهای نمادین و ورود به مرحله ارزیابی دقیقتر رابطه بنا با محوطه تاریخی صائب است. آینده نشان خواهد داد که اصفهان چگونه میتواند میان احترام به هنرمندان بزرگ معاصر و حفاظت از هویت تاریخی آثارش تعادل برقرار کند.
نظرات (0)