نظام مالیاتی در هر اقتصادی، فراتر از یک سازوکار ساده برای تأمین درآمد دولت، یکی از ارکان اصلی حکمرانی اقتصادی و عدالت اجتماعی محسوب میشود. کارآمدی این نظام تنها با ارقام وصولی سنجیده نمیشود، بلکه میزان اعتماد عمومی، شفافیت در هزینهکرد و احساس مشارکت مردم در اداره کشور، معیارهای مهمتری برای ارزیابی آن به شمار میروند.
در سالهای اخیر، یکی از چالشهای اساسی نظام مالیاتی ایران، فاصله ذهنی و عینی میان پرداخت مالیات و مشاهده نتایج آن بوده است. بسیاری از مودیان، مالیات خود را پرداخت میکنند اما تصویر روشنی از اینکه این منابع در کدام پروژه، کدام منطقه و با چه اثری هزینه میشود، در اختیار ندارند. همین ابهام، انگیزه تمکین داوطلبانه را کاهش داده و مالیات را در نگاه عمومی به یک «بار تکلیفی» تقلیل داده است.
نشاندار کردن مالیات؛ پیوند پرداخت با نتیجه ملموس
در پاسخ به همین چالش، طرح نشاندار کردن مالیاتها به عنوان یک تغییر پارادایم در سیاستگذاری مالیاتی کشور مطرح و اجرا شده است. بر اساس این طرح که با محوریت سازمان امور مالیاتی و وزارت امور اقتصادی و دارایی دنبال میشود، مودیان میتوانند محل هزینهکرد بخشی از مالیات پرداختی خود را انتخاب یا به پروژههای مشخصی اختصاص دهند.
در این مدل، مالیات از یک پرداخت انتزاعی و دور از دسترس، به منبعی قابل ردیابی و مشاهدهپذیر تبدیل میشود. فردی که مالیات میدهد، میتواند نتیجه آن را در قالب احداث یک مدرسه، تکمیل یک جاده، تجهیز یک مرکز درمانی، توسعه زیرساختهای آب و برق یا اجرای یک طرح عمرانی محلی به چشم ببیند. همین مشاهدهپذیری، حلقه اعتماد میان دولت و مردم را مستحکمتر میکند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند این تغییر نگاه، فراتر از یک اقدام فنی، یک تحول فرهنگی در رابطه مودی و حاکمیت است. وقتی مالیاتدهنده بداند منابع او دقیقاً کجا هزینه شده، احساس مسئولیت و تعلق بیشتری نسبت به اداره کشور پیدا میکند و خود را شریک توسعه میبیند، نه فقط تأمینکننده هزینهها.
از تکلیف اجباری تا سرمایهگذاری اجتماعی
یکی از مهمترین دستاوردهای مورد انتظار از اجرای مالیات نشاندار، افزایش چشمگیر تمکین مالیاتی است. تجربه جهانی نیز نشان میدهد شفافیت در مصرف مالیات، مهمترین محرک برای پرداخت داوطلبانه و بهموقع است.
زمانی که مودیان آثار مالیات خود را در بهبود کیفیت زندگی روزمره، ارتقای خدمات عمومی و آبادانی منطقه خود مشاهده کنند، نگرش آنها به مالیات تغییر میکند. دیگر مالیات یک هزینه تحمیلی تلقی نمیشود، بلکه به عنوان سرمایهگذاری برای آینده و محیط زندگی خود درک میشود. این تغییر نگرش، منجر به پایداری بیشتر منابع درآمدی دولت و تقویت چرخه رشد اقتصادی با مشارکت آگاهانه مردم خواهد شد.
- افزایش شفافیت در تخصیص منابع مالیاتی
- تقویت اعتماد عمومی به نظام مالیاتی کشور
- ایجاد انگیزه برای پرداخت داوطلبانه و منظم مالیات
- توزیع متوازنتر منابع در پروژههای اولویتدار استانی و ملی
- کاهش فرار مالیاتی و حرکت به سمت عدالت مالیاتی
هوشمندسازی و مردمیسازی به جای نظام ممیزمحور
طرح نشاندار کردن مالیاتها در کنار تحول بزرگ دیگری در نظام مالیاتی کشور قرار میگیرد: گذار از نظام سنتی و ممیزمحور به نظام هوشمند و دادهمحور. در این رویکرد جدید، به جای اتکای صرف به تشخیص فردی ممیزان، فرآیند مالیاتستانی بر اساس اطلاعات شفاف، سامانههای هوشمند و مشارکت مستقیم مردم انجام میشود.
این مسیر که از دو سال گذشته آغاز شده و اکنون در آستانه ورود به سال سوم اجرای خود قرار دارد، به گفته مسئولان، یکی از اقدامات کلیدی وزارت اقتصاد برای مردمیسازی حکمرانی مالیاتی است. در این الگو، مردم نه تنها پرداختکننده مالیات، بلکه تصمیمگیر در تعیین محل مصرف آن هستند؛ اقدامی که به شدت شفافیتزا و اعتمادآفرین توصیف میشود.
تأکید بر مشارکت مردم در حکمرانی مالیاتی
در همین ارتباط، علیرضا مناقبی، رئیس مجمع عالی واردات ایران با اشاره به اهمیت مردمیسازی و هوشمندسازی نظام مالیاتی اظهار کرد: «مردمیسازی و هوشمندسازی نظام مالیاتی کشور یکی از اقدامات مناسب وزارت اقتصاد و امور دارایی است که با محوریت سازمان امور مالیاتی انجام میشود. اینکه به جای روندهای ممیزمحور، مالیاتستانی به صورت هوشمند انجام میشود و مردم خود درباره محل مصرف مالیات پرداختیشان تصمیم میگیرند، اقدامی بسیار مثبت و شفافیتزا است.»
وی با بیان اینکه طرح نشاندار کردن مالیاتها در دو سال گذشته اجرایی شده و برای سال سوم نیز ادامه خواهد یافت، افزود: «این طرح مشارکت مردم در حکمرانی مالیاتی کشور را به شکل عملی محقق میکند.»
مناقبی با تأکید بر اثر مستقیم این طرح بر اعتماد عمومی تصریح کرد: «نشاندار کردن مالیاتها اقدامی درست در راستای افزایش اعتماد مودیان به روندهای مالیاتی کشور است و موجب بهبود و افزایش تمکین مالیاتی خواهد شد. این رویکرد به معنای دخالت دادن مستقیم مردم در حکمرانی مالیاتی است.»
به گفته رئیس مجمع عالی واردات ایران، هرچه مودیان سهم بیشتری در تصمیمگیریهای اقتصادی کشور داشته باشند، از یک سو انگیزه بیشتری برای پرداخت مالیات پیدا میکنند و از سوی دیگر، خود را در قبال امور کشور مسئولتر میدانند.
چشمانداز سال سوم اجرا
اکنون با ورود طرح نشاندار کردن مالیاتها به سومین سال اجرا، انتظار میرود دامنه پروژههای قابل انتخاب برای مودیان گستردهتر و سازوکار اطلاعرسانی درباره نتایج آن دقیقتر شود. موفقیت این طرح در گرو اطلاعرسانی شفاف، گزارشدهی منظم از پیشرفت پروژهها و ایجاد سامانههای ساده و در دسترس برای انتخاب محل هزینهکرد است.
اگر این چرخه به درستی تکمیل شود، مالیات در ایران میتواند از یک مفهوم انتزاعی و گاه کماعتماد، به یک ابزار توسعه مشارکتی تبدیل شود؛ ابزاری که در آن هر شهروند، خود را سهامدار آبادانی کشور میبیند و پرداخت مالیات را نه هزینه، بلکه مشارکت در ساختن آینده تلقی میکند.
نظرات (0)