در جنوب غربی شهر قم، در میان چشماندازهای نیمهخشک فلات مرکزی ایران، منطقهای حفاظتشده با نامی خاطرهانگیز گسترده شده است: «پلنگدره». نامی که یادآور حضور باشکوه پلنگ ایرانی در این سرزمین است؛ هرچند سالهاست این گربهسان ارزشمند در آن دیده نشده اما حیات وحش متنوع آن همچنان پابرجاست. تصاویر جدیدی که به تازگی با دوربینهای تلهای و پایش محیطبانان در این منطقه ثبت شده، جلوهای تازه از پویایی اکوسیستم پلنگدره را به نمایش گذاشته است.
زیستگاهی به وسعت ۳۴ هزار هکتار در ۵۰ کیلومتری قم
منطقه حفاظتشده پلنگدره با وسعتی نزدیک به ۳۴ هزار هکتار، در فاصله حدود ۵۰ کیلومتری جنوب غربی قم قرار دارد. این منطقه از سال ۱۳۷۵ به عنوان منطقه شکار ممنوع تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت و در سال ۱۳۸۸ به دلیل اهمیت اکولوژیک و تنوع زیستی، به فهرست مناطق حفاظتشده کشور ارتقا یافت.
آنچه پلنگدره را از بسیاری از زیستگاههای مشابه در مرکز ایران متمایز میکند، شرایط اقلیمی نسبتاً مساعد و پراکندگی چشمههای طبیعی در دل آن است. وجود منابع آبی دائمی و فصلی، پوشش گیاهی مناسب و توپوگرافی متشکل از درهها، تپهها و دشتهای باز، این منطقه را به پناهگاهی امن برای گونههای مختلف جانوری تبدیل کرده است. همین ویژگیها باعث شده تا با وجود اقلیم خشک و نیمهخشک حاکم بر استان قم، پلنگدره به یکی از کانونهای مهم تنوع زیستی در مرکز کشور بدل شود.
تنوع زیستی چشمگیر؛ از کل و بز تا گربه وحشی
بر اساس آخرین بررسیها و سرشماریهای انجامشده، منطقه پلنگدره میزبان حدود ۲۰ گونه پستاندار، ۵۲ گونه پرنده و ۱۳ گونه خزنده است؛ آماری که برای یک زیستگاه در حاشیه کویر مرکزی ایران، بسیار قابل توجه محسوب میشود.
در میان پستانداران، گونههای شاخصی همچون کل و بز وحشی، قوچ و میش، گرگ، روباه، شغال، گربه وحشی و خرگوش شناسایی و تصویربرداری شدهاند. حضور کل و بز و قوچ و میش به عنوان طعمههای اصلی گوشتخواران بزرگ، نشاندهنده سلامت نسبی زنجیره غذایی منطقه است. همچنین مشاهده گونههای شبزی مانند گربه وحشی و روباه در تصاویر شبانه دوربینهای تلهای، بیانگر فعالیت شبانهروزی حیات وحش در این زیستگاه است.
در کنار پستانداران، تنوع پرندگان نیز از دیگر ظرفیتهای اکولوژیک پلنگدره به شمار میرود. ۵۲ گونه پرنده اعم از پرندگان شکاری، کبوترسانان و گنجشکسانان در این منطقه ثبت شدهاند که بسیاری از آنها از گونههای بومی و مهاجر فلات مرکزی هستند. همچنین ۱۳ گونه خزنده شامل انواع مارها، مارمولکها و لاکپشتها، بخش دیگری از تنوع زیستی این منطقه را تشکیل میدهند که حضورشان نشاندهنده تعادل اکولوژیک و وجود زیستگاههای متنوع از صخره تا دشت است.
نامی که از پلنگ مانده است
با وجود نام «پلنگدره»، سالهاست که نشانی از پلنگ ایرانی در این منطقه دیده نشده است. این زیستگاه یکی از قدیمیترین قلمروهای شناختهشده پلنگ ایرانی در مرکز کشور محسوب میشود، اما آخرین مشاهده مستند آن به حدود ۱۰ سال پیش بازمیگردد؛ زمانی که لاشه یک قلاده پلنگ سهساله از شکارچیان غیرمجاز کشف و ضبط شد. این لاشه پس از مراحل تاکسیدرمی، اکنون در موزه تاریخ طبیعی قم نگهداری میشود و به نمادی تلخ از تهدیدهای پیشروی این گونه ارزشمند تبدیل شده است.
کارشناسان محیط زیست معتقدند کاهش طعمه، خشکسالیهای دورهای، تعرض به زیستگاه و شکار غیرمجاز از مهمترین عوامل ناپدید شدن پلنگ از پلنگدره بوده است. با این حال، ثبت تصاویر اخیر از طعمههای طبیعی پلنگ مانند کل و بز و قوچ و میش، روزنه امیدی برای احیای دوباره شرایط حضور این گونه در آینده ایجاد کرده است؛ مشروط بر آنکه برنامههای حفاظتی و پایش مستمر با جدیت بیشتری دنبال شود.
اهمیت حفاظت و ضرورت پایش مستمر
تصاویر جدید ثبتشده در پلنگدره، تنها جلوهای از زیبایی طبیعت نیست؛ بلکه سندی مهم برای ارزیابی وضعیت سلامت زیستگاه و اثربخشی اقدامات حفاظتی است. پایش تصویری مستمر با دوربینهای تلهای، علاوه بر کمک به شناسایی گونهها و برآورد جمعیت، ابزار مهمی برای مقابله با شکار غیرمجاز و مدیریت تعارضات احتمالی میان انسان و حیات وحش محسوب میشود.
حفاظت از منطقهای مانند پلنگدره، با توجه به وسعت و پراکندگی آن، نیازمند مشارکت جوامع محلی، تجهیز محیطبانان، فرهنگسازی و اجرای طرحهای مدیریت پایدار منابع آب و پوشش گیاهی است. تداوم ثبت چنین تصاویری نشان میدهد که این زیستگاه هنوز زنده و پویا است و اگر به درستی محافظت شود، میتواند بار دیگر به یکی از پناهگاههای امن حیات وحش مرکز ایران و حتی میزبان دوباره پلنگ ایرانی تبدیل شود.
پلنگدره امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاه حفاظتی و توجه ملی است؛ گنجینهای طبیعی در همسایگی قم که تنوع زیستیاش روایتگر تابآوری طبیعت در برابر تهدیدها و امید به احیای دوباره تعادل اکولوژیک است.
نظرات (0)